കേരളത്തിലെ ജീവിതശൈലീ രോഗ പ്രതിസന്ധിയും ‘ശൈലി’ ആപ്പ് വിപ്ലവവും: വീട്ടുപടിക്കലെത്തുന്ന എൻ.സി.ഡി സ്ക്രീനിംഗും ആശാ പ്രവർത്തകരുടെ ആരോഗ്യ മാതൃകയും

ഉള്ളടക്കം

1. എന്തുകൊണ്ട് ഈ ആരോഗ്യ പ്രതിസന്ധി: കണക്കുകളിലെ ആശങ്ക
2. ‘ശൈലി’ ആപ്പ് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ താഴെത്തട്ടിലെ പ്രയോഗം
3. ആശാ പ്രവർത്തകർ: നിശ്ശബ്ദ സേവനത്തിന്റെ ജനകീയ പോരാളികൾ
4. ശൈലി 2.0: കാൻസർ, ടി.ബി, നേത്രരോഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന പുതിയ ഘട്ടം
5. കേരളത്തിലെ ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾ: കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളും സൗജന്യ മരുന്നുകളും
6. ഇന്ത്യയ്ക്കും ലോകത്തിനും കേരളം നൽകുന്ന മാതൃകയും പാഠങ്ങളും
7. നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും ഭാവിക്കായുള്ള നയപരമായ നിർദ്ദേശങ്ങളും
8. ഉപസംഹാരം
9. സ്രോതസ്സുകൾ

പകർച്ചവ്യാധികളെയും മാതൃ-ശിശു മരണങ്ങളെയും തുരത്തുന്നതിൽ വികസിത രാജ്യങ്ങളോട് കിടപിടിക്കുന്ന നേട്ടങ്ങൾ കൈവരിച്ച കേരളം ഇന്ന് തികച്ചും വ്യത്യസ്തവും സങ്കീർണ്ണവുമായ മറ്റൊരു ആരോഗ്യ പ്രതിസന്ധിയെയാണ് അഭിമുഖീകരിക്കുന്നത്. അമിത രക്തസമ്മർദ്ദം, പ്രമേഹം, ഹൃദ്രോഗങ്ങൾ, കാൻസർ, പക്ഷാഘാതം തുടങ്ങിയ അസംക്രമിക രോഗങ്ങൾ (Non-Communicable Diseases – NCD) സംസ്ഥാനത്തെ ജനജീവിതത്തിന് വലിയ വെല്ലുവിളിയായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. ഇന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ തന്നെ ജീവിതശൈലീ രോഗ തലസ്ഥാനം എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന തരത്തിലേക്ക് കേരളത്തിലെ ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾ (Lifestyle Diseases in Kerala) പടർന്നുപിടിച്ചിരിക്കുന്നു. മാറുന്ന ഭക്ഷണരീതികൾ, വ്യായാമക്കുറവ്, മാനസിക സമ്മർദ്ദം, ജനസംഖ്യയിലെ ഉയർന്ന വാർദ്ധക്യ നിരക്ക് എന്നിവയെല്ലാം ഈ നിശ്ശബ്ദ മഹാമാരിക്ക് ആക്കം കൂട്ടുന്നു.

എന്നാൽ, ആശുപത്രികളിൽ രോഗികൾ എത്തിയ ശേഷം മാത്രം ചികിത്സ നൽകുന്ന പരമ്പരാഗത രീതിയോട് വിടപറഞ്ഞ്, രോഗലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നതിന് മുൻപേ തന്നെ വീട്ടുപടിക്കലെത്തി രോഗസാധ്യത കണ്ടെത്താനുള്ള ഒരു ഡിജിറ്റൽ ജനകീയ വിപ്ലവത്തിനാണ് കേരളം തുടക്കമിട്ടിരിക്കുന്നത്. നവകേരള കർമ്മപദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി ആരോഗ്യവകുപ്പ് ആവിഷ്കരിച്ച ‘ശൈലി’ (Shaili) മൊബൈൽ ആപ്ലിക്കേഷനിലൂടെ സംസ്ഥാനത്തെ മുപ്പത് വയസ്സിന് മുകളിലുള്ള ഓരോ പൗരന്റെയും ആരോഗ്യവിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുകയും രോഗസാധ്യത മുൻകൂട്ടി കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്ന സമഗ്ര സ്ക്രീനിംഗ് പദ്ധതി ആഗോളതലത്തിൽ തന്നെ വലിയ ശ്രദ്ധ നേടിയിരിക്കുകയാണ്.

കേരളത്തിന്റെ താഴെത്തട്ടിലുള്ള ആരോഗ്യസംവിധാനത്തിന്റെ നട്ടെല്ലായ ഇരുപത്തിയാറായിരത്തിലധികം വരുന്ന അംഗീകൃത സാമൂഹിക ആരോഗ്യ പ്രവർത്തകരുടെ (Accredited Social Health Activists – ASHA) നേതൃത്വത്തിലാണ് ഈ വിപ്ലവം സാധ്യമാകുന്നത്. ഗ്രാമീണ-നഗര വ്യത്യാസമില്ലാതെ ഓരോ വീടുകളിലും നേരിട്ടെത്തി നടത്തുന്ന ഈ ഡിജിറ്റൽ സ്ക്രീനിംഗ്, ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങളെ പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കാനും ആരോഗ്യച്ചെലവ് പകുതിയായി കുറയ്ക്കാനും ജനങ്ങൾക്ക് വലിയ തുണയായി മാറുന്നു. സാർവത്രിക ആരോഗ്യ പരിപാലനത്തിലേക്ക് (Universal Health Coverage) കേരളം നടത്തുന്ന കുതിച്ചുചാട്ടത്തിന്റെ മികച്ചൊരു മാതൃകയാണിത്.

സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര കാലഘട്ടത്തിൽ കോളറ, മലേറിയ, വസൂരി, ക്ഷയം തുടങ്ങിയ സാംക്രമിക രോഗങ്ങളെ തുരത്തി ഇന്ത്യയ്ക്ക് തന്നെ മാതൃകയായ ‘കേരള ആരോഗ്യ മാതൃക’ (Kerala Model of Healthcare), ഇന്ന് ഒരു രണ്ടാം തലമുറ പ്രതിസന്ധിയെയാണ് നേരിടുന്നത്. സംസ്ഥാനത്ത് സംഭവിക്കുന്ന ആകെ മരണങ്ങളിൽ അറുപത് ശതമാനത്തിലധികവും ഹൃദയസ്തംഭനം, കാൻസർ, പക്ഷാഘാതം തുടങ്ങിയ വിട്ടുമാറാത്ത രോഗങ്ങൾ കാരണമാണെന്ന് ആരോഗ്യ വിദഗ്ദ്ധർ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ഉയർന്ന സാക്ഷരതയും ആരോഗ്യ അവബോധവും ഉണ്ടായിട്ടും നിത്യജീവിതത്തിലെ വ്യായാമമില്ലായ്മയും തെറ്റായ ആഹാര സംസ്കാരവും മലയാളികളെ ഒരു നിശ്ശബ്ദ രോഗാതുരതയിലേക്ക് തള്ളിവിടുകയാണ്.

എന്തുകൊണ്ട് ഈ ആരോഗ്യ പ്രതിസന്ധി: കണക്കുകളിലെ ആശങ്ക

കേരളത്തിന്റെ ജനസംഖ്യാപരമായ ഘടനയും ജീവിതസാഹചര്യങ്ങളും വിശദമായി പരിശോധിച്ചാൽ ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾ ഇത്രയേറെ വർദ്ധിക്കാനുള്ള കാരണങ്ങൾ വ്യക്തമാകും. ഇന്ത്യയിലെ മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളെ അപേക്ഷിച്ച് കേരളത്തിൽ 60 വയസ്സിന് മുകളിൽ പ്രായമുള്ളവരുടെ അനുപാതം 16 ശതമാനത്തിലധികമാണ്. ആയുർദൈർഘ്യം 77 വയസ്സിലേക്ക് ഉയർന്നപ്പോൾ, വാർദ്ധക്യസഹജമായ വിട്ടുമാറാത്ത രോഗങ്ങൾ ബാധിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണത്തിലും വലിയ കുതിച്ചുചാട്ടമുണ്ടായി.

ഡിപ്പാർട്ട്മെന്റ് ഓഫ് ഹെൽത്ത് പുറത്തുവിട്ട ഔദ്യോഗിക സ്ഥിതിവിവരക്കണക്കുകൾ പ്രകാരം, സംസ്ഥാനത്ത് മുപ്പത് വയസ്സിന് മുകളിലുള്ളവരിൽ മൂന്നിലൊരാൾക്ക് രക്തസമ്മർദ്ദമോ പ്രമേഹമോ ഉണ്ടെന്നാണ് കണ്ടെത്തൽ. പലരിലും ഈ രോഗങ്ങൾ വർഷങ്ങളോളം യാതൊരുവിധ ലക്ഷണങ്ങളും കാണിക്കാതെ ശരീരത്തിലെ വൃക്കകൾ, ഹൃദയം, കണ്ണുകൾ, രക്തക്കുഴലുകൾ എന്നിവയെ നിശ്ശബ്ദമായി തകർക്കുന്നു. അവിചാരിതമായി ഉണ്ടാകുന്ന ഹൃദയാഘാതങ്ങളിലേക്കും സ്ട്രോക്കുകളിലേക്കും എത്തുമ്പോൾ മാത്രമാണ് ഭൂരിഭാഗം പേരും തങ്ങൾക്ക് രോഗമുണ്ടെന്ന കാര്യം പോലും തിരിച്ചറിയുന്നത്.

ഇതിനുപുറമെ മലയാളി സമൂഹത്തിൽ സംഭവിച്ച ആഹാര ശീലങ്ങളിലെ മാറ്റവും വലിയൊരു ഘടകമാണ്. ഉയർന്ന അളവിലുള്ള ഉപ്പ്, പഞ്ചസാര, പൂരിത കൊഴുപ്പുകൾ എന്നിവ അടങ്ങിയ ഫാസ്റ്റ് ഫുഡുകളുടെ ഉപഭോഗം വർദ്ധിച്ചു. ദിവസവും കായികമായി അദ്ധ്വാനിക്കുന്നവരുടെ എണ്ണം കുറയുകയും ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്ന തൊഴിൽ സംസ്കാരം വ്യാപകമാവുകയും ചെയ്തു. മാനസിക സമ്മർദ്ദവും ഉറക്കക്കുറവും പുകയില, മദ്യം എന്നിവയുടെ ഉപയോഗവും കൂടി ചേരുമ്പോൾ കേരളം സങ്കീർണ്ണമായ ഒരു ജീവിതശൈലീ രോഗ വിപത്തിലേക്കാണ് നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നത്.

ഇന്ത്യൻ കൗൺസിൽ ഓഫ് മെഡിക്കൽ റിസർച്ച് (ICMR-INDIAB) നടത്തിയ പഠനങ്ങളിൽ രാജ്യത്ത് ഏറ്റവും കൂടുതൽ പ്രമേഹ രോഗികളുള്ള സംസ്ഥാനങ്ങളിലൊന്നായി കേരളം മാറിയതായി കണ്ടെത്തിയിരുന്നു. മുതിർന്നവരിൽ പ്രമേഹ ബാധിതരുടെ നിരക്ക് 20 മുതൽ 25 ശതമാനം വരെയാണ്. അരിഭക്ഷണത്തിന്റെ അമിത ഉപയോഗവും ശുദ്ധീകരിച്ച ധാന്യങ്ങളും ബേക്കറി പലഹാരങ്ങളും ദൈനംദിന ആഹാരത്തിന്റെ ഭാഗമായതും ഈ പ്രതിസന്ധിയെ മൂർച്ഛിപ്പിച്ചു. ഗ്രാമങ്ങളിൽ പോലും ശാരീരിക അധ്വാനം ആവശ്യമുള്ള ജോലികൾ കുറയുകയും മോട്ടോർ വാഹനങ്ങളുടെ ഉപയോഗം സാർവത്രികമാവുകയും ചെയ്തതോടെ സ്വാഭാവിക കലോറി എരിച്ചുകളയൽ ഇല്ലാതായി.

‘ശൈലി’ ആപ്പ് എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു: സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ താഴെത്തട്ടിലെ പ്രയോഗം

ഈ കടുത്ത വെല്ലുവിളിയെ നേരിടാൻ കേരള ആരോഗ്യവകുപ്പിന്റെ ഇ-ഹെൽത്ത് (e-Health) വിഭാഗം വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അത്യാധുനിക ക്ലൗഡ് അധിഷ്ഠിത സോഫ്റ്റ്‌വെയറാണ് ‘ശൈലി’ മൊബൈൽ ആപ്പ്. പരമ്പരാഗതമായി പേപ്പറുകളിലും രജിസ്റ്ററുകളിലും വിവരങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്ന രീതിക്ക് പകരം പൂർണ്ണമായും ഡിജിറ്റലായ ഒരു വർക്ക്ഫ്ലോയാണ് ഈ ആപ്പ് സൃഷ്ടിച്ചത്. സംസ്ഥാനത്തെ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങൾ മുഖേന ആശാ പ്രവർത്തകർക്ക് നൽകിയിട്ടുള്ള ടാബ്‌ലെറ്റുകളിലാണ് ഈ ആപ്പ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

ഓംനികുറിസ് ഹെൽത്ത്‌കെയർ ജേണൽ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച മെഡിക്കൽ വിശകലനത്തിൽ വ്യക്തമാക്കുന്നതുപോലെ, ഒരു ആശാ പ്രവർത്തക ഒരു ഭവനത്തിലെത്തുമ്പോൾ 30 വയസ്സ് തികഞ്ഞ ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും വിവരങ്ങൾ ആപ്പിൽ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. പ്രായം, ലിംഗഭേദം, കുടുംബത്തിലെ രോഗചരിത്രം, പുകയില-മദ്യ ഉപയോഗം, ഭക്ഷണരീതികൾ, ശാരീരിക വ്യായാമം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട കൃത്യമായ ചോദ്യാവലികൾ ഇതിലുണ്ട്. കൂടാതെ പോർട്ടബിൾ ബി.പി മോണിറ്ററുകളും ഗ്ലൂക്കോമീറ്ററുകളും ഉപയോഗിച്ച് പരിശോധിച്ച് രക്തസമ്മർദ്ദവും പ്രമേഹ അളവും തത്സമയം ആപ്പിൽ അപ്‌ലോഡ് ചെയ്യുന്നു.

ആപ്പിൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിരിക്കുന്ന ശാസ്ത്രീയ അൽഗോരിതം ഈ വിവരങ്ങൾ വിശകലനം ചെയ്ത് ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും അപകടസാധ്യത (Risk Score) തിട്ടപ്പെടുത്തുന്നു. പച്ച, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് എന്നിങ്ങനെ വർണ്ണ സൂചികകളിലൂടെ അപകടസാധ്യത തരംതിരിക്കുന്നു. ചുവപ്പ് സൂചികയിലുള്ള അതീവ ഗുരുതര സാധ്യതയുള്ള വ്യക്തികൾക്ക് അവരുടെ ഫോണിലേക്ക് അപ്പോയിന്റ്മെന്റ് മെസ്സേജ് അയക്കുകയും അടുത്തുള്ള കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രത്തിലേക്ക് (Family Health Centre – FHC) റഫർ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ വ്യക്തിക്കും നൽകുന്ന യുണീക്ക് ഹെൽത്ത് ഐഡന്റിഫയർ (UHID) വഴി ഈ ഡാറ്റ സംസ്ഥാന സർക്കാരിന്റെ കേന്ദ്രീകൃത ഇ-ഹെൽത്ത് സിസ്റ്റവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ ഏത് സർക്കാർ ആശുപത്രിയിൽ പോയാലും ഡോക്ടർമാർക്ക് ഈ ആരോഗ്യചരിത്രം പരിശോധിക്കാൻ സാധിക്കും.

ശൈലി ആപ്പിലെ സ്ക്രീനിംഗ് പ്രക്രിയ തികച്ചും ശാസ്ത്രീയവും അന്താരാഷ്ട്ര മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിക്കുന്നതുമാണ്. പതിനാലോളം ആരോഗ്യ സൂചകങ്ങളാണ് ഓരോ പൗരനിലും പരിശോധിക്കുന്നത്. ബോഡി മാസ് ഇൻഡക്സ് (BMI), അരക്കെട്ടിന്റെ അളവ് (Waist Circumference) എന്നിവ അളക്കുന്നതിലൂടെ അമിതവണ്ണവും ആന്തരാവയവങ്ങളിലെ കൊഴുപ്പടിയലും (Visceral Fat) കൃത്യമായി കണ്ടെത്തുന്നു. സ്റ്റേറ്റ് ഡാറ്റാ സെന്ററിൽ (SDC) പൂർണ്ണമായും സുരക്ഷിതമായി സൂക്ഷിക്കുന്ന ഈ ഡാറ്റ, ഇലക്ട്രോണിക് ഹെൽത്ത് റെക്കോർഡ് (EHR) മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിച്ച് വ്യക്തികളുടെ സ്വകാര്യത ഉറപ്പാക്കിക്കൊണ്ടാണ് കൈകാര്യം ചെയ്യുന്നത്. ക്ലൗഡ് സെർവറുകളുടെ സഹായത്തോടെ ഓരോ വാർഡിലെയും രോഗബാധിതരുടെ ശതമാനക്കണക്കുകൾ അടങ്ങിയ ഡിജിറ്റൽ ഹീറ്റ് മാപ്പുകൾ (Health Heat Maps) തയ്യാറാക്കാൻ ആരോഗ്യവകുപ്പിന് കഴിയുന്നുണ്ട്. ഇത് കൂടുതൽ ഡോക്ടർമാരെയും മരുന്നുകളെയും ആവശ്യമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിലേക്ക് മുൻഗണനാടിസ്ഥാനത്തിൽ വിന്യസിക്കാൻ ജില്ലാ മെഡിക്കൽ ഓഫീസർമാർക്ക് വലിയ സഹായമാണ് നൽകുന്നത്.

ആശാ പ്രവർത്തകർ: നിശ്ശബ്ദ സേവനത്തിന്റെ ജനകീയ പോരാളികൾ

കേരളത്തിന്റെ പൊതുജനാരോഗ്യ ചരിത്രത്തിൽ ആശാ പ്രവർത്തകർ വഹിച്ച പങ്കിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ അധ്യായമാണ് ശൈലി സർവേയിലൂടെ നാം കാണുന്നത്. സംസ്ഥാനത്തെ 26,125 ആശാ പ്രവർത്തകരാണ് മലയോരങ്ങളിലും തീരദേശങ്ങളിലും വനമേഖലകളിലും നഗര ചേരികളിലും കാൽനടയായി സഞ്ചരിച്ച് ഓരോ വീടുകളിലും ഈ സർവേ വിജയകരമായി എത്തിച്ചത്. സ്വന്തം ജീവൻ പോലും പണയം വെച്ച് കോവിഡ് മഹാമാരിയെ ചെറുത്തുതോൽപ്പിച്ച അതേ ഇച്ഛാശക്തിയോടെയാണ് അവർ ഈ ജീവിതശൈലീ രോഗ പോരാട്ടത്തെയും നയിക്കുന്നത്.

ദി ന്യൂ ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തതനുസരിച്ച്, പദ്ധതിയുടെ ഒന്നാം ഘട്ടത്തിൽ മാത്രം ഒന്നരക്കോടിയിലധികം (1.5 Crore) ജനങ്ങളെയാണ് ആശാ പ്രവർത്തകർ നേരിൽക്കണ്ട് സ്ക്രീനിംഗിന് വിധേയമാക്കിയത്. സാമ്പത്തിക പരാധീനതകളും ആശുപത്രികളിൽ പോകാനുള്ള മടിയും കാരണം രോഗം ഒളിച്ചുവെച്ചിരുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് സാധാരണക്കാർക്ക് ഈ സ്ക്രീനിംഗ് വലിയൊരു അനുഗ്രഹമായി മാറി. തങ്ങളുടെ പ്രദേശത്തെ ഓരോ കുടുംബവുമായും ആശാ പ്രവർത്തകർ പുലർത്തുന്ന ആത്മബന്ധം സർവേയുടെ വിശ്വാസ്യതയും സ്വീകാര്യതയും വർദ്ധിപ്പിച്ചു.

പരിശോധനയിൽ രോഗസാധ്യത കണ്ടെത്തിയവർ കൃത്യമായി ആശുപത്രികളിൽ എത്തി ഡോക്ടറെ കാണുന്നുണ്ടെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്തേണ്ട ഉത്തരവാദിത്തവും ആശാ പ്രവർത്തകർ ഏറ്റെടുക്കുന്നു. രോഗികൾ മരുന്നുകൾ മുടങ്ങാതെ കഴിക്കുന്നുണ്ടോ എന്നും ജീവിതരീതികളിൽ മാറ്റം വരുത്തുന്നുണ്ടോ എന്നും ഓരോ മാസവും വീടുകളിലെത്തി അന്വേഷിക്കുന്ന തുടർനിരീക്ഷണ സംവിധാനം രോഗനിയന്ത്രണത്തിൽ അത്ഭുതകരമായ ഫലങ്ങളാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്.

കേരളത്തിൽ മക്കൾ വിദേശത്തോ മറ്റ് നഗരങ്ങളിലോ ആയതിനാൽ വീടുകളിൽ ഒറ്റപ്പെട്ടു ജീവിക്കുന്ന പ്രായമായ മാതാപിതാക്കൾക്ക് ആശാ പ്രവർത്തകരുടെ സന്ദർശനം വലിയൊരു മാനസികാശ്വാസമാണ് പകരുന്നത്. നിശ്ചിത ഇടവേളകളിൽ വീടുകളിലെത്തി ബി.പി നോക്കാനും ഗുളികകൾ കൃത്യമായി കഴിക്കുന്നുണ്ടെന്ന് ഓർമ്മിപ്പിക്കാനും ആരെങ്കിലും ഉണ്ടെന്നത് വലിയൊരു സാന്ത്വനമാണ്. ഗ്രാമീണ വാർഡുകളിൽ ശരാശരി 1,000 ആളുകൾക്കും നഗരങ്ങളിൽ 1,500 ആളുകൾക്കും ഒരു ആശാ പ്രവർത്തക എന്ന തോതിലാണ് ഈ നിശ്ശബ്ദ സേവനം നാടിന്റെ മുക്കുമൂലകളിൽ സജീവമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. ആശാ പ്രവർത്തകരുടെ കഠിനാധ്വാനത്തിന് ആദരമായി ദേശീയ ആരോഗ്യ ദൗത്യം (NHM) കേരളത്തിന്റെ ഈ ഡിജിറ്റൽ ഇനിഷ്യേറ്റീവിന് പ്രത്യേക പുരസ്കാരങ്ങൾ നൽകി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സാങ്കേതികവിദ്യ എങ്ങനെ താഴെത്തട്ടിലുള്ള സാധാരണ പ്രവർത്തകരുടെ കൈകളിൽ ശക്തമായൊരു ഉപകരണമായി മാറുന്നു എന്നതിന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച സാക്ഷ്യമാണിത്.

ശൈലി 2.0: കാൻസർ, ടി.ബി, നേത്രരോഗങ്ങളിലേക്ക് വ്യാപിക്കുന്ന പുതിയ ഘട്ടം

ഒന്നാം ഘട്ടത്തിന്റെ വൻ വിജയത്തിന് ശേഷം, കൂടുതൽ സമഗ്രമായ ആരോഗ്യ പരിരക്ഷ ലക്ഷ്യമിട്ട് സംസ്ഥാന ആരോഗ്യവകുപ്പ് ‘ശൈലി 2.0’ (Shaili 2.0) പദ്ധതിക്ക് രൂപം നൽകിയിരിക്കുകയാണ്. പ്രമേഹവും രക്താതിമർദ്ദവും കണ്ടെത്തുന്നതിനപ്പുറം, മലയാളി സമൂഹത്തിൽ വർദ്ധിച്ചുവരുന്ന കാൻസർ, ക്ഷയരോഗം (Tuberculosis), കുഷ്ഠരോഗം (Leprosy), നേത്ര വൈകല്യങ്ങൾ, കേൾവിക്കുറവ് എന്നിവയെക്കൂടി കണ്ടെത്തുന്ന വിധത്തിലാണ് രണ്ടാം ഘട്ടം രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിരിക്കുന്നത്.

വായ്‌നാക്കിലെ കാൻസർ (Oral Cancer), സ്തനാർബുദം (Breast Cancer), ഗർഭാശയമുഖ കാൻസർ (Cervical Cancer) എന്നിവയുടെ പ്രാരംഭ ലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിനുള്ള പ്രത്യേക സ്ക്രീനിംഗ് മൊഡ്യൂളുകൾ ശൈലി 2.0-ൽ ഉൾപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്. സ്തനങ്ങളിലെ മുഴകൾ, വായയിലെ വിട്ടുമാറാത്ത വെളുത്ത പാടുകൾ, അസാധാരണ രക്തസ്രാവം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ രേഖപ്പെടുത്താൻ ആശാ പ്രവർത്തകർക്ക് വിദഗ്ദ്ധ പരിശീലനം നൽകി. പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ അർബുദം കണ്ടെത്തുന്നതിലൂടെ ചികിത്സാ ചിലവ് കുറയ്ക്കാനും രോഗമുക്തി നിരക്ക് ഗണ്യമായി വർദ്ധിപ്പിക്കാനും സാധിക്കുന്നുണ്ട്.

കൂടാതെ, പ്രായമായവരിലെ തിമിരം, കാഴ്ചക്കുറവ് എന്നിവ മുൻകൂട്ടി കണ്ട് സൗജന്യമായി കണ്ണടകൾ നൽകാനും തിമിര ശസ്ത്രക്രിയകൾ നടത്താനുമുള്ള ‘നേർക്കാഴ്ച’ പദ്ധതിയുമായും ശൈലി 2.0-നെ സംയോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. കുട്ടികളിലെ അപൂർവ്വ ജനിതക വൈകല്യങ്ങളും മാനസികാരോഗ്യ പ്രശ്നങ്ങളും വരെ സർവേയുടെ പരിധിയിൽ കൊണ്ടുവരാനുള്ള പരീക്ഷണങ്ങൾ പുരോഗമിക്കുന്നു.

സ്ത്രീകളിൽ സാധാരണയായി കണ്ടുവരുന്ന സ്തനാർബുദവും ഗർഭാശയമുഖ അർബുദവും പ്രാരംഭ ദശയിൽ തന്നെ കണ്ടെത്തുന്നത് ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്നതിൽ നിർണായകമാണ്. പ്രാഥമിക ലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയുന്നതിനായി ആശാ പ്രവർത്തകർ വീടുകളിലെ സ്ത്രീകളുമായി നടത്തുന്ന സ്വകാര്യ ചർച്ചകൾ രോഗം മറച്ചുവെക്കുന്ന പ്രവണത ഇല്ലാതാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇതിനൊപ്പം സംസ്ഥാനത്തെ പ്രധാന താലൂക്ക് ആശുപത്രികളിൽ ആരംഭിച്ച സ്പെഷ്യാലിറ്റി കാൻസർ സ്ക്രീനിംഗ് ക്ലിനിക്കുകളിലേക്കും മാമോഗ്രഫി വാനുകളിലേക്കും ഈ രോഗികളെ നേരിട്ട് എത്തിക്കാൻ സാധിക്കുന്നത് ചികിത്സാ വിജയസാധ്യത പതിന്മടങ്ങ് വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് സാധാരണക്കാരായ രോഗികൾക്ക് വലിയ ആശ്വാസമാണ്.

കേരളത്തിലെ ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾ: കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളും സൗജന്യ മരുന്നുകളും

സ്ക്രീനിംഗ് വഴി രോഗസാധ്യത കണ്ടെത്തിയാലും അവർക്ക് യഥാസമയം മികച്ച ചികിത്സ ലഭിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ പദ്ധതി പരാജയമായി മാറും. എന്നാൽ ആർദ്രം മിഷന്റെ (Aardram Mission) കീഴിൽ കേരളത്തിലെ പ്രാഥമികാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളെ അത്യാധുനിക കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളാക്കി (FHC) മാറ്റിയത് ഈ പ്രതിസന്ധിക്ക് വലിയ പരിഹാരമായി. ഇന്ന് ഓരോ പഞ്ചായത്തിലെയും എഫ്.എച്ച്.സികളിൽ മൂന്ന് ഡോക്ടർമാരുടെയും ആധുനിക ലാബുകളുടെയും സേവനം വൈകുന്നേരം 6 മണി വരെ ലഭ്യമാണ്.

നാഷണൽ ഹെൽത്ത് സിസ്റ്റംസ് റിസോഴ്സ് സെന്റർ പ്രസിദ്ധീകരിച്ച റിപ്പോർട്ടിൽ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതുപോലെ, ശൈലി ആപ്പിലൂടെ റഫർ ചെയ്യപ്പെടുന്ന രോഗികൾക്ക് കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ സൗജന്യ ലാബ് പരിശോധനകളും ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾക്കുള്ള മരുന്നുകളും ലഭ്യമാക്കുന്നുണ്ട്. എല്ലാ മാസവും സൗജന്യമായി ഇൻസുലിനും ബി.പി ഗുളികകളും കൊളസ്ട്രോൾ മരുന്നുകളും പ്രാഥമിക കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് തന്നെ ലഭിക്കുന്നത് പാവപ്പെട്ട കുടുംബങ്ങളുടെ പ്രതിമാസ മരുന്ന് ചിലവിൽ ആയിരക്കണക്കിന് രൂപയുടെ ലാഭമാണ് ഉണ്ടാക്കുന്നത്.

കൂടാതെ ഓരോ എഫ്.എച്ച്.സിയിലും യോഗ പരിശീലന കേന്ദ്രങ്ങളും ജീവിതശൈലീ കൗൺസിലിംഗ് ക്ലിനിക്കുകളും ആരംഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. രോഗം വന്നതിന് ശേഷം മരുന്നുകൾ കഴിക്കുന്നതിനേക്കാൾ പ്രാധാന്യം ആഹാര നിയന്ത്രണത്തിനും വ്യവസ്ഥാപിതമായ വ്യായാമത്തിനും ഉണ്ടെന്ന തിരിച്ചറിവ് ജനങ്ങളിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ ഈ കേന്ദ്രങ്ങൾ സഹായിക്കുന്നു.

കേരള മെഡിക്കൽ സർവീസസ് കോർപ്പറേഷൻ (KMSCL) മുഖേന കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക് അവശ്യ മരുന്നുകൾ തടസ്സമില്ലാതെ എത്തിക്കുന്ന വിതരണ ശൃംഖലയും ഈ വിജയത്തിന് പിന്നിലുണ്ട്. ആംലോഡിപിൻ, ടെൽമിസാർട്ടൻ, മെറ്റ്ഫോർമിൻ, ഗ്ലിമെപിറൈഡ് തുടങ്ങിയ പ്രധാന ബി.പി, ഷുഗർ മരുന്നുകൾ ഒരിക്കലും സ്റ്റോക്ക് തീർന്നുപോകാത്ത വിധത്തിലാണ് ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. കിടപ്പുരോഗികളായ വയോധികർക്ക് പാലിയേറ്റീവ് കെയർ യൂണിറ്റുകളുമായി സഹകരിച്ച് മരുന്നുകൾ വീടുകളിലെത്തിച്ചു നൽകാനും സംവിധാനമൊരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. കുടുംബാരോഗ്യ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ എത്തുന്ന രോഗികൾക്ക് കൃത്യമായ തുടർപരിശോധനകൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഓട്ടോമേറ്റഡ് എസ്.എം.എസ് (Automated SMS) സന്ദേശങ്ങളും ഇ-ഹെൽത്ത് സംവിധാനം വഴി ലഭ്യമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഇത് ചികിത്സയിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോകുന്നവരുടെ (Dropouts) എണ്ണം ഗണ്യമായി കുറയ്ക്കുന്നു.

ഇന്ത്യയ്ക്കും ലോകത്തിനും കേരളം നൽകുന്ന മാതൃകയും പാഠങ്ങളും

കേരളം വിജയകരമായി നടപ്പിലാക്കിയ ശൈലി ആപ്പ് സ്ക്രീനിംഗ് മാതൃകയ്ക്ക് ദേശീയ-അന്തർദേശീയ തലങ്ങളിൽ വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ഇന്ത്യയിലെ ഭൂരിഭാഗം സംസ്ഥാനങ്ങളും ഇന്ന് പകർച്ചവ്യാധികളിൽ നിന്ന് ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങളുടെ ബാഹുല്യത്തിലേക്ക് മാറിക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്. എന്നാൽ പല സംസ്ഥാനങ്ങളിലും രോഗങ്ങൾ പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ കണ്ടെത്താനുള്ള അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളോ ആശാ ശൃംഖലയോ കാര്യക്ഷമമല്ല.

ഈ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, കേന്ദ്ര ആരോഗ്യ മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ആയുഷ്മാൻ ഭാരത് ഡിജിറ്റൽ മിഷന് (ABDM) ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിയുന്ന ഏറ്റവും മികച്ച അനുഭവപാഠമാണ് കേരളത്തിന്റെ ജനകീയ സ്ക്രീനിംഗ്. വൻകിട ആശുപത്രികളെയും മെഡിക്കൽ കോളേജുകളെയും മാത്രം ആശ്രയിക്കാതെ, പ്രാഥമിക ആരോഗ്യ സംവിധാനത്തെ ഡിജിറ്റലൈസ് ചെയ്തുകൊണ്ട് എങ്ങനെ ഒരു വലിയ ജനതയുടെ ആരോഗ്യ വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കാമെന്ന് കേരളം തെളിയിച്ചു. ഗുജറാത്ത്, തമിഴ്നാട്, കർണാടക തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ഉന്നതതല ആരോഗ്യ പ്രതിനിധി സംഘങ്ങൾ കേരളത്തിന്റെ എഫ്.എച്ച്.സികളും ശൈലി ആപ്പ് പ്രവർത്തനങ്ങളും നേരിൽക്കണ്ട് പഠിക്കാൻ എത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ (WHO) യൂണിവേഴ്സൽ ഹെൽത്ത് കവറേജ് ലക്ഷ്യങ്ങൾ കൈവരിക്കുന്നതിന് വികസ്വര രാജ്യങ്ങൾക്ക് പകർപ്പാവകാശമില്ലാതെ അനുകരിക്കാവുന്ന മികച്ചൊരു കമ്മ്യൂണിറ്റി ഹെൽത്ത് മോഡലാണിത്. കുറഞ്ഞ ചിലവിൽ പരമാവധി ജനങ്ങൾക്ക് ആരോഗ്യ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുന്നതിൽ കേരളം വീണ്ടും വഴികാട്ടിയാവുകയാണ്.

കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ നാഷണൽ പ്രോഗ്രാം ഫോർ പ്രിവൻഷൻ ആൻഡ് കൺട്രോൾ ഓഫ് നോൺ-കമ്മ്യൂണിക്കബിൾ ഡിസീസസ് (NP-NCD) പദ്ധതിക്ക് ഒരു ഡിജിറ്റൽ ജനകീയ മുഖം നൽകാൻ കേരളത്തിന് കഴിഞ്ഞു. വിവരങ്ങൾ ശേഖരിക്കുന്നതിൽ ഒതുങ്ങാതെ, കണ്ടെത്തിയ ഓരോ രോഗിക്കും കൃത്യമായ തുടർചികിത്സയും മരുന്നുകളും സൗജന്യമായി ലഭ്യമാക്കുന്ന ശക്തമായ റഫറൽ സംവിധാനം ഒരുക്കിയതാണ് കേരളത്തിന്റെ പരീക്ഷണത്തെ വിജയകരമാക്കിയത്. വിഭവ പരിമിതികളുള്ള മറ്റ് ഇന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും വികസ്വര രാജ്യങ്ങൾക്കും പ്രൈമറി ഹെൽത്ത് കെയർ എങ്ങനെ ഡിജിറ്റലൈസ് ചെയ്യാം എന്നതിന്റെ പാഠപുസ്തകമാണിത്.

നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും ഭാവിക്കായുള്ള നയപരമായ നിർദ്ദേശങ്ങളും

ശൈലി പദ്ധതി വലിയ വിജയം കൈവരിച്ചെങ്കിലും, ഈ ആരോഗ്യ വിപ്ലവത്തെ ദീർഘകാലാടിസ്ഥാനത്തിൽ സുസ്ഥിരമാക്കുന്നതിനായി പരിഹരിക്കപ്പെടേണ്ട ചില സുപ്രധാന പ്രശ്നങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്:

• തുടർപരിശോധനകളിലെ വിമുഖത: സ്ക്രീനിംഗിൽ അപകടസാധ്യത കണ്ടെത്തി റഫർ ചെയ്യപ്പെടുന്നവരിൽ ചിലരെങ്കിലും ആശുപത്രികളിൽ തുടർപരിശോധനകൾക്ക് എത്താൻ മടിക്കുന്നുണ്ട്. രോഗലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമല്ലാത്തതിനാൽ ഇത് ഗൗരവമായി എടുക്കാത്തതാണ് കാരണം. ജനങ്ങൾക്കിടയിൽ കൂടുതൽ ബോധവൽക്കരണം അനിവാര്യമാണ്.
• ആശാ പ്രവർത്തകരുടെ തൊഴിൽ ഭാരവും വേതനവും: സാധാരണ ആരോഗ്യ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പുറമെ തുടർച്ചയായ സർവേകളും ഡിജിറ്റൽ ഡാറ്റാ എൻട്രിയും ആശാ പ്രവർത്തകർക്ക് വലിയ ജോലിഭാരം ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ട്. അവർക്ക് അർഹമായ വേതന വർദ്ധനവും സാങ്കേതിക സഹായങ്ങളും ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട്.
• ഭക്ഷണ നയങ്ങളിലെ കർശന ഇടപെടൽ: കേവലം സ്ക്രീനിംഗ് കൊണ്ട് മാത്രം ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങളെ തടയാനാവില്ല. ബേക്കറി പലഹാരങ്ങളിലും പാക്കറ്റ് ഭക്ഷണങ്ങളിലും ഉപ്പിന്റെയും ട്രാൻസ്ഫാറ്റുകളുടെയും (Trans Fat) അളവ് നിയന്ത്രിക്കുന്നതിന് കർശന ഭക്ഷ്യസുരക്ഷാ നിയമങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കണം.
• നഗരങ്ങളിലെ കായിക ഇടങ്ങളുടെ അഭാവം:

• ഭക്ഷണ പാക്കറ്റുകളിൽ മുന്നറിയിപ്പ് ലേബലുകൾ: കുട്ടികളെയും യുവാക്കളെയും ആകർഷിക്കുന്ന ജങ്ക് ഫുഡ് പാക്കറ്റുകളിൽ ഉപ്പിന്റെയും പഞ്ചസാരയുടെയും കൊഴുപ്പിന്റെയും അളവ് വ്യക്തമാക്കുന്ന വർണ്ണ മുന്നറിയിപ്പ് ലേബലുകൾ (Front-of-Pack Labelling) നിർബന്ധമാക്കുക.
• സ്കൂൾ സിലബസിൽ ജീവിതശൈലീ വിദ്യാഭ്യാസം:

• തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ ഫണ്ടുകളുടെ വിനിയോഗം: പഞ്ചായത്തുകളുടെ വാർഷിക പദ്ധതി വിഹിതത്തിൽ ഒരു നിശ്ചിത ശതമാനം തുക ജീവിതശൈലീ രോഗ പ്രതിരോധ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും യോഗ-വ്യായാമ കേന്ദ്രങ്ങളുടെ നവീകരണത്തിനുമായി നിർബന്ധമായും നീക്കിവെക്കുക.
• ടെലിമെഡിസിനും മാനസികാരോഗ്യ പിന്തുണയും: വിട്ടുമാറാത്ത ശാരീരിക രോഗങ്ങളുള്ളവരിൽ ഉണ്ടാകുന്ന കടുത്ത വിഷാദവും ഉത്കണ്ഠയും പരിഹരിക്കാൻ ‘ഇ-സഞ്ജീവനി’ (e-Sanjeevani), ‘ടെലി-മാനസ്’ (Tele-MANAS) സംവിധാനങ്ങളെ ശൈലി ഡാറ്റാബേസുമായി സംയോജിപ്പിച്ച് മനഃശാസ്ത്ര കൗൺസിലിംഗ് നൽകുക. പരീക്ഷാ കേന്ദ്രീകൃത പഠനത്തിനപ്പുറം കുട്ടികളിൽ യോഗ, കായികാഭ്യാസം, പോഷകാഹാര ബോധവൽക്കരണം എന്നിവ പ്രൈമറി തലം മുതൽ പാഠ്യപദ്ധതിയുടെ ഭാഗമാക്കുക. കുട്ടികൾക്കും മുതിർന്നവർക്കും നടക്കാനും ഓടാനും വ്യായാമം ചെയ്യാനും ഉതകുന്ന പാർക്കുകളും നടപ്പാതകളും നഗരങ്ങളിൽ വ്യാപകമായി നിർമ്മിക്കണം.

ഉപസംഹാരം

കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യ മേഖലയിൽ മറ്റൊരു സുവർണ്ണ അധ്യായമാണ് ശൈലി ആപ്പിലൂടെയും ആശാ പ്രവർത്തകരുടെ നിസ്വാർത്ഥ സേവനത്തിലൂടെയും രചിക്കപ്പെടുന്നത്. അണുബോംബുപോലെ നിശ്ശബ്ദമായി പടർന്നുപിടിക്കുന്ന ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങളെ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെയും ജനകീയ പങ്കാളിത്തത്തിന്റെയും കരുത്തിൽ നേരിടാൻ നമുക്ക് സാധിക്കുന്നുവെന്നത് വലിയൊരു നേട്ടമാണ്.

ചികിത്സാ ചിലവുകൾ താങ്ങാനാവാതെ കുടുംബങ്ങൾ ദാരിദ്ര്യത്തിലേക്ക് വീണുപോകുന്ന സാഹചര്യം ഒഴിവാക്കാൻ പ്രതിരോധ ആരോഗ്യ പരിപാലനത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധിക്കൂ. ആരോഗ്യവകുപ്പിന്റെ പദ്ധതികൾക്കൊപ്പം ഓരോ വ്യക്തിയും തങ്ങളുടെ ദൈനംദിന ജീവിതശൈലിയിലും ഭക്ഷണക്രമത്തിലും വരുത്തുന്ന നല്ല മാറ്റങ്ങൾ കൂടിയാവുമ്പോൾ മാത്രമേ ഈ പോരാട്ടം പൂർണ്ണ വിജയത്തിലെത്തൂ. ആരോഗ്യകരമായ നാളെയെക്കുറിച്ചുള്ള കേരളത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷകൾക്ക് ശൈലി ആപ്പ് പകരുന്ന വെളിച്ചം വളരെ വലുതാണ്. ഇത് കേവലം ഒരു സാങ്കേതിക മുന്നേറ്റമല്ല; മറിച്ച് പൗരന്മാരുടെ ആരോഗ്യകരമായ ആയുസ്സ് നീട്ടിയെടുക്കാനുള്ള ജനകീയമായ കരുതലിന്റെ അടയാളമാണ്. ആരോഗ്യകരമായ ഒരു സമൂഹം കെട്ടിപ്പടുക്കുന്നതിൽ കേരളം നടത്തുന്ന ഈ വിപ്ലവകരമായ പരീക്ഷണം വരുംതലമുറകൾക്ക് വലിയൊരു മുതൽക്കൂട്ടാണ്. ഇത് ഓരോ മലയാളിയുടെയും ആരോഗ്യ സംരക്ഷണത്തിൽ നിർണായക വഴിത്തിരിവായി മാറും എന്നതിൽ സംശയമില്ല. ഈ ഡിജിറ്റൽ ആരോഗ്യ പ്രതിരോധം സംസ്ഥാനത്തിന്റെ ഭാവി സുരക്ഷിതമാക്കാൻ ഏറെ സഹായകരമാണ്.

സ്രോതസ്സുകൾ

• Shaili App for diagnosing, controlling lifestyle diseases in Kerala — Department of Health, Government of Kerala
• Shaili 2.0: Health dept to expand app-based lifestyle diseases survey — The New Indian Express
• Lifestyle diseases in Kerala: Shaili survey flags NCD risk — Omnicuris Healthcare Journal
• National Non-Communicable Diseases Monitoring Survey and Primary Care Innovations — National Health Systems Resource Centre