ഷോപ്പ് ലോഗിൻ
അട്ടപ്പാടിയിൽ ചെറുധാന്യ വിളവെടുപ്പിൽ ഏർപ്പെടുന്ന ഗോത്ര വനിതാ കർഷകർ
കൃഷി

അട്ടപ്പാടിയിലെ പരമ്പരാഗത തിനക്കൃഷിയും കേരളത്തിലെ ചെറുധാന്യ വിപ്ലവവും

· ധ്വനി

ഉള്ളടക്കം
  1. അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതിയുടെ ഉത്ഭവവും ചരിത്ര പശ്ചാത്തലവും
  2. കംബളവും പരമ്പരാഗത വിത്തുബാങ്കുകളും: സംസ്കാരത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം
  3. പോഷക സമൃദ്ധി മിഷനും ഉൽപ്പാദന വർദ്ധനവിലെ കണക്കുകളും
  4. കുടുംബശ്രീയുടെ ‘ഹിൽ വാല്യൂ’ ബ്രാൻഡും മൂല്യവർദ്ധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങളും
  5. അട്ടപ്പാടി വിളകൾക്ക് ഭൗമസൂചികാ പദവിയും (GI Tag) ആഗോള സാധ്യതകളും
  6. കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധവും പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയും
  7. പൊതുജനാരോഗ്യവും ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള പ്രതിരോധവും
  8. ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനുമുള്ള പാഠങ്ങളും വെല്ലുവിളികളും
  9. ഉപസംഹാരം
  10. സ്രോതസ്സുകൾ

കേരളത്തിന്റെ കാർഷിക ഭൂപടത്തിലും ആദിവാസി ജനതയുടെ അതിജീവന ചരിത്രത്തിലും സമാനതകളില്ലാത്ത ഒരു വിപ്ലവത്തിനാണ് പാലക്കാട് ജില്ലയിലെ അട്ടപ്പാടി മലനിരകൾ സാക്ഷ്യം വഹിക്കുന്നത്. പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ മഴനിഴൽ പ്രദേശത്ത് തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന 192 ഊരുകളിലെ പരമ്പരാഗത ഗോത്രജീവിതത്തിന്റെ പ്രാണവായുവായിരുന്ന ചെറുധാന്യ കൃഷിയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാൻ വിഭാവനം ചെയ്ത ‘അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റ് വില്ലേജ്’ (Attappadi Millet Village) പദ്ധതി ഇന്ന് കേരളത്തിന്റെ പോഷകാഹാര സുരക്ഷയുടെയും പ്രാദേശിക സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയുടെയും കരുത്തുറ്റ മാതൃകയായി മാറിയിരിക്കുന്നു. പതിറ്റാണ്ടുകളായി കാർഷിക വായ്പകളോ ബാഹ്യ വിപണി സാങ്കേതികതകളോ ഇല്ലാതെ പരമ്പരാഗത ജ്ഞാനത്തെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചു കൃഷി ചെയ്തിരുന്ന ഇരുള, മുഡുഗ, കുറുമ്പ വിഭാഗങ്ങൾക്ക് തങ്ങളുടെ തനത് മണ്ണും വിത്തുകളും നഷ്ടപ്പെട്ടതോടെ നേരിടേണ്ടി വന്ന കൊടിയ ദാരിദ്ര്യത്തിനും ശിശുമരണങ്ങൾക്കും എതിരെയുള്ള ശാസ്ത്രീയ പ്രതിരോധമായാണ് ഈ പദ്ധതി യാഥാർത്ഥ്യമായത്.

ആഗോളതലത്തിൽ കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും ആഗോളതാപനവും കൃഷിയെയും ഭക്ഷ്യോൽപ്പാദനത്തെയും തകിടം മറിക്കുമ്പോൾ കുറഞ്ഞ ജലവും കഠിനമായ വരൾച്ചയെ അതിജീവിക്കാനുള്ള ശേഷിയുമുള്ള ചെറുധാന്യങ്ങൾ (Millets) ഒരു അത്ഭുത വിളയായി ലോകം തിരിച്ചറിയുകയാണ്. അട്ടപ്പാടിയുടെ ചരിത്രപരമായ പൈതൃകത്തെ തിരിച്ചുപിടിച്ചുകൊണ്ട് കൃഷിവകുപ്പും കുടുംബശ്രീയും സംയുക്തമായി നടപ്പിലാക്കുന്ന പദ്ധതി കേവലമൊരു ഉൽപ്പാദന പദ്ധതിയല്ല, മറിച്ച് ഗോത്രവർഗ്ഗക്കാരുടെ പരമാധികാരവും സാംസ്കാരിക സ്വത്വവും പോഷകാഹാര സ്വാതന്ത്ര്യവും വീണ്ടെടുക്കുന്ന സമഗ്ര സാമൂഹിക മുന്നേറ്റമാണ്. ഐക്യരാഷ്ട്രസഭ അന്താരാഷ്ട്ര ചെറുധാന്യ വർഷമായി (International Year of Millets) പ്രഖ്യാപിച്ചതിന് പിന്നാലെ കേരളത്തിൽ ആരംഭിച്ച ‘പോഷക സമൃദ്ധി മിഷൻ’ പദ്ധതിയുടെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി അട്ടപ്പാടി മാറിയത് ഈ മുന്നേറ്റത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വ്യക്തമാക്കുന്നു.

അട്ടപ്പാടിയിലെ പച്ചപ്പ് നിറഞ്ഞ കുന്നിൻചെരിവുകളിൽ വീണ്ടും കാറ്റിൽ തലയാട്ടുന്ന തിനയും ചാമയും റാഗിയും കേവലം വിളകൾ മാത്രമല്ല, മറിച്ച് മണ്ണും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ജൈവികമായ ഇഴയടുപ്പത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ആധുനിക കൃഷിരീതികൾ രാസവളങ്ങളിലൂടെയും കീടനാശിനികളിലൂടെയും മണ്ണിന്റെ സ്വാഭാവിക ഉൽപ്പാദനക്ഷമതയെ നശിപ്പിച്ചപ്പോൾ, തലമുറകളായി പകർന്നുപോന്ന പ്രകൃതിദത്ത കൃഷിരീതികളിലൂടെയും വിത്തുസൂക്ഷിപ്പ് രീതികളിലൂടെയും ഗോത്ര കർഷകർ നടത്തിയ നിശബ്ദ പോരാട്ടം ഇന്ന് ദേശീയ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുകയാണ്. ഈ ചരിത്രപരമായ മുന്നേറ്റത്തിന്റെ വിശദാംശങ്ങളും നേട്ടങ്ങളും വെല്ലുവിളികളും പരിശോധിക്കുന്ന സമഗ്രമായ വിശകലനമാണിത്.

അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതിയുടെ ഉത്ഭവവും ചരിത്ര പശ്ചാത്തലവും

അട്ടപ്പാടിയിലെ ഗോത്രജനതയുടെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ അവരുടെ ആഹാരരീതിയും ജീവിതരീതിയും പൂർണ്ണമായും ചെറുധാന്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്നതായി കാണാം. റാഗി (Finger Millet / മുത്താറി), ചാമ (Little Millet), തിന (Foxtail Millet), വരക് (Kodo Millet), പനിവരക് (Proso Millet), കുതിരവാലി (Barnyard Millet), ചോളം (Sorghum) എന്നിവയായിരുന്നു അവരുടെ പ്രധാന ആഹാരം. എന്നാൽ 1970-കൾക്ക് ശേഷം അട്ടപ്പാടിയിലേക്ക് ഉണ്ടായ വലിയ തോതിലുള്ള കുടിയേറ്റങ്ങളും കാർഷിക വാണിജ്യവൽക്കരണവും ഗോത്രഭൂമി അന്യാധീനപ്പെടാൻ കാരണമായി. പരുത്തി, വാഴ, തെങ്ങ് തുടങ്ങിയ വാണിജ്യ വിളകളിലേക്ക് കൃഷി മാറിയതോടെ പരമ്പരാഗത ചെറുധാന്യ കൃഷി നാമാവശേഷമായി. തദ്ദേശീയമായ ഭക്ഷണ ശീലങ്ങൾ കൈവിട്ട് റേഷൻ കടകളിൽ നിന്നുള്ള വെളുത്ത അരിയെ പൂർണ്ണമായി ആശ്രയിക്കാൻ തുടങ്ങിയത് ഗോത്രജനതയുടെ ആരോഗ്യത്തെയും പ്രതിരോധശേഷിയെയും മാരകമായി ബാധിച്ചു.

ഈ ദുരവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും ഭയാനകമായ പ്രതിഫലനമായിരുന്നു 2012-13 കാലഘട്ടത്തിൽ അട്ടപ്പാടിയിൽ ഉണ്ടായ വ്യാപകമായ ശിശുമരണങ്ങൾ. നവജാത ശിശുക്കളിലെ തൂക്കക്കുറവും ഗർഭിണികളിലെയും മുലയൂട്ടുന്ന അമ്മമാരിലെയും ഗുരുതരമായ വിളർച്ചയും (Anaemia) പോഷകാഹാരക്കുറവും വലിയ സാമൂഹിക ചർച്ചയായി മാറി. ഇതേത്തുടർന്ന് കേരള നിയമസഭാ സമിതി നടത്തിയ പഠനങ്ങളും വിദഗ്ദ്ധ റിപ്പോർട്ടുകളും വ്യക്തമാക്കിയത് ഗോത്രജനത തങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗത ചെറുധാന്യ ആഹാരരീതിയിൽ നിന്ന് അകന്നതാണ് പോഷകാഹാര തകർച്ചയ്ക്ക് പ്രധാന കാരണമെന്നാണ്. പരമ്പരാഗത ചെറുധാന്യങ്ങൾ സമ്പന്നമായ കാൽസ്യം, ഇരുമ്പ്, പ്രോട്ടീൻ, നാരുകൾ എന്നിവ അടങ്ങിയവയായിരുന്നു. ഈ പശ്ചാത്തലത്തിലാണ് 2013-14 കാലത്ത് കൃഷിവകുപ്പിന്റെയും കുടുംബശ്രീയുടെയും നേതൃത്വത്തിൽ അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതി രൂപകൽപ്പന ചെയ്യപ്പെടുന്നത്.

പദ്ധതിയുടെ ഒന്നാം ഘട്ടത്തിൽ അഗളി, ഷോളയൂർ, പുതൂർ എന്നീ മൂന്ന് ഗ്രാമപഞ്ചായത്തുകളിലെ 192 ഊരുകളിലാണ് സമഗ്ര സർവേയും കൃഷി പുനരുജ്ജീവനവും ആരംഭിച്ചത്. കാടുകയറിയും തരിശുകിടന്നും നശിച്ച ഗോത്രഭൂമികൾ കർഷക കൂട്ടായ്മകളിലൂടെ വീണ്ടും കൃഷിയോഗ്യമാക്കി. റിസർച്ച് ഗേറ്റ് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ഗവേഷണ പ്രബന്ധം വ്യക്തമാക്കുന്നത് അട്ടപ്പാടിയിലെ കർഷകരുടെ പരമ്പരാഗത നാട്ടുവിജ്ഞാനം സംരക്ഷിക്കുന്നതിലും തദ്ദേശീയ ഇനങ്ങളെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കുന്നതിലും മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതി നിർണ്ണായക വഴിത്തിരിവായി മാറിയെന്നാണ്. കർഷകർ തങ്ങളുടെ വീടുകളിൽ തലമുറകളായി പുകയറകളിൽ സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന തനത് വിത്തുകൾ പദ്ധതിയിലൂടെ വീണ്ടെടുക്കപ്പെടുകയും വിത്തുബാങ്കുകൾ (Seed Banks) രൂപീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു.

പരമ്പരാഗതമായി അട്ടപ്പാടിയിലെ ഗോത്രജനത കാർഷിക ഭൂമിയെ ഒരു വാണിജ്യ വസ്തുവായല്ല, മറിച്ച് തങ്ങളുടെ നിലനിൽപ്പിന്റെ മാതൃരൂപമായാണ് കണ്ടിരുന്നത്. ഗോത്രമൂപ്പന്റെ മേൽനോട്ടത്തിൽ ഒരുകാലത്ത് നിലനിന്നിരുന്ന കൂട്ടുകൃഷി സമ്പ്രദായം ഗോത്രവിഭാഗങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പരസ്പര വിശ്വാസത്തെയും ഐക്യത്തെയും ഊട്ടിയുറപ്പിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ ആധുനിക കൃഷിസമ്പ്രദായങ്ങളുടെ കടന്നുകയറ്റത്തോടെ തദ്ദേശീയമായ കാർഷിക കലണ്ടറും വിത്തുവിതരണ ശൃംഖലകളും തകർന്നുപോയി. ഇതിന് പരിഹാരമായിട്ടാണ് മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതി വഴി ഓരോ ഊരിലെയും ആദിവാസി സ്ത്രീകളെ മുൻനിർത്തി കർഷക സംഘങ്ങൾ രൂപീകരിച്ചതും നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ വിത്ത് ശേഖരണ രീതികൾ വീണ്ടെടുത്തതും.

കംബളവും പരമ്പരാഗത വിത്തുബാങ്കുകളും: സംസ്കാരത്തിന്റെ പുനരുജ്ജീവനം

അട്ടപ്പാടിയിലെ ഗോത്രജനതയ്ക്ക് കൃഷി എന്നത് കേവലമൊരു സാമ്പത്തിക പ്രവർത്തനമല്ല, മറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള ആചാരപരവും ആത്മീയവുമായ അനുഭവമാണ്. മഴക്കാലത്തിന്റെ വരവറിയിച്ചുകൊണ്ട് വിത്തുവിതയ്ക്കുന്ന ഉത്സവമായ ‘കംബളം’ (Kambalam) ദശാബ്ദങ്ങൾക്ക് ശേഷം മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതിയിലൂടെയാണ് പുനർജനിച്ചത്. ദി ഹിന്ദു റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തതനുസരിച്ച്, ആദിവാസി മൂപ്പന്മാരുടെ കാർമ്മികത്വത്തിൽ വാദ്യമേളങ്ങളുടെയും പരമ്പരാഗത നൃത്തങ്ങളുടെയും അകമ്പടിയോടെ ഊരുകളിലെ കർഷകർ ഒത്തുചേർന്ന് ഒരേ താളത്തിൽ നിലമൊരുക്കി വിത്തുവിതയ്ക്കുന്ന ഈ പുരാതന ആചാരം ഗോത്ര ഐക്യത്തിന്റെ വിളംബരമാണ്. അഗളിയിലെ കവുണ്ടിക്കൽ, ഷോളയൂരിലെ വരകമ്പാടി തുടങ്ങിയ ഊരുകളിൽ നടന്ന കംബളം ആഘോഷങ്ങൾ ഗോത്ര സംസ്കാരത്തിന്റെ പ്രൗഢമായ വീണ്ടെടുപ്പായി മാറി.

കംബളത്തിലൂടെ വിതയ്ക്കപ്പെടുന്ന വിത്തുകൾ കമ്പനികളിൽ നിന്ന് വാങ്ങുന്ന ഹൈബ്രിഡ് വിത്തുകളല്ല, മറിച്ച് ഗോത്ര സ്ത്രീകൾ തങ്ങളുടെ പരമ്പരാഗത അറിവുകൾ ഉപയോഗിച്ച് സംരക്ഷിച്ച തനത് ഇനങ്ങളാണ്. അട്ടപ്പാടിയിലെ മണ്ണിന്റെയും കാലാവസ്ഥയുടെയും പ്രത്യേകതകൾക്കനുസൃതമായി പ്രകൃതി രൂപപ്പെടുത്തിയ ഈ വിത്തുകൾക്ക് രോഗപ്രതിരോധ ശേഷിയും വരൾച്ചാ പ്രതിരോധവും വളരെ കൂടുതലാണ്. കുടുംബശ്രീയുടെ മഹിളാ കിസാൻ ശാക്തീകരണ പരിയോജന (MKSP) വഴി ഓരോ ഊരിലും രൂപീകരിച്ച ജൈവ വിത്തുബാങ്കുകൾ ഇന്ന് വംശനാശഭീഷണി നേരിട്ട പല അപൂർവ്വ തിന ഇനങ്ങളെയും സംരക്ഷിച്ചുപോരുന്നു. വിത്തുകൾ കർഷകർ പരസ്പരം കൈമാറുകയും വിളവെടുപ്പിന് ശേഷം ഇരട്ടി അളവിൽ വിത്തുബാങ്കിലേക്ക് തിരികെ നൽകുകയും ചെയ്യുന്ന സമ്പ്രദായം ഗോത്രജനതയുടെ കാർഷിക പരമാധികാരത്തെ സുരക്ഷിതമാക്കുന്നു.

മുള്ളൻ ചാമ, പെരുഞ്ചാമ, കരിംചാമ, വെള്ള റാഗി, കറുത്ത തിന തുടങ്ങി ഏഴിലധികം പരമ്പരാഗത ചെറുധാന്യ ഇനങ്ങളാണ് അട്ടപ്പാടിയിലെ വിത്തുബാങ്കുകളിൽ ഇന്ന് ഭദ്രമായി സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളത്. ഈ നാടൻ വിത്തുകൾക്ക് പ്രകൃതിക്ഷോഭങ്ങളെ ചെറുക്കാനുള്ള അസാധാരണമായ ജീവശക്തിയുണ്ട്. വിത്തുബാങ്കുകളുടെ സംരക്ഷണ ചുമതല വഹിക്കുന്ന ഗോത്രവനിതകൾ വിത്തുകൾ ഉണക്കുന്നതിലും ചാരം, വേപ്പില, കാട്ടുചെടികളുടെ നീര് എന്നിവ ചേർത്ത് കീടബാധയില്ലാതെ സൂക്ഷിക്കുന്നതിലും തങ്ങളുടെ മുൻഗാമികളുടെ നാട്ടുവിജ്ഞാനം കൃത്യമായി പിന്തുടരുന്നു. ഇത് ബാഹ്യ ഏജൻസികളെയോ വിത്തുവിതരണ കമ്പനികളെയോ ആശ്രയിക്കാതെ കൃഷി സ്വയംപര്യാപ്തമാക്കാൻ കർഷകരെ സഹായിക്കുന്നു.

പോഷക സമൃദ്ധി മിഷനും ഉൽപ്പാദന വർദ്ധനവിലെ കണക്കുകളും

കേരളത്തിലെ ചെറുധാന്യ ഉൽപ്പാദനം 2000-കളുടെ തുടക്കത്തിൽ വലിയ ഇടിവ് രേഖപ്പെടുത്തിയിരുന്നെങ്കിലും 2016-ന് ശേഷം അത്ഭുതകരമായ വളർച്ചയാണ് പ്രകടമാക്കുന്നത്. ദി ഹിന്ദു റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നതുപ്രകാരം സംസ്ഥാനത്ത് ചെറുധാന്യ ഉൽപ്പാദനം പ്രതിവർഷം 3,000 ടണ്ണായി ഉയർത്താൻ ലക്ഷ്യമിട്ട് സർക്കാർ ആവിഷ്കരിച്ച ‘പോഷക സമൃദ്ധി മിഷൻ’ (Poshaka Samriddhi Mission) അട്ടപ്പാടിയുടെ കാർഷിക മുന്നേറ്റത്തിന് പുതിയ ദിശാബോധം നൽകി. സംസ്ഥാനത്തെ റാഗി ഉൽപ്പാദനം 2019-20 ലെ 261 ടണ്ണിൽ നിന്ന് 2020-21 ൽ 329.55 ടണ്ണായി വർദ്ധിച്ചപ്പോൾ ഉൽപ്പാദനക്ഷമത ഹെക്ടറിന് 1,225 കിലോഗ്രാമിൽ നിന്ന് 1,431 കിലോഗ്രാമായി ഉയർന്നു.

ന്യൂ ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നതനുസരിച്ച് അട്ടപ്പാടിയിൽ മാത്രം ആയിരത്തിലേറെ ഹെക്ടർ പ്രദേശത്താണ് ഇന്ന് റാഗി, ചാമ, തിന, ചോളം എന്നിവ കൃഷി ചെയ്യുന്നത്. കാട്ടുപന്നികളുടെയും കാട്ടാനകളുടെയും ശല്യവും വേനൽക്കാലത്തെ കഠിനമായ വരൾച്ചയും അതിജീവിച്ചാണ് ഗോത്ര കർഷകർ ഈ സുവർണ്ണ നേട്ടം കൈവരിച്ചത്. ഇന്ത്യയിലെ മികച്ച മില്ലറ്റ് പുനരുജ്ജീവന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കുള്ള ദേശീയ പുരസ്കാരം കേരളത്തിന് ലഭിച്ചതിൽ അട്ടപ്പാടിയിലെ ഗോത്ര കർഷകരുടെ സമർപ്പണം നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു. ഹൈദരാബാദിലെ ഇന്ത്യൻ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് മില്ലറ്റ്സ് റിസർച്ച് (IIMR) മായി കേരള സർക്കാർ ഒപ്പുവെച്ച ധാരണാപത്രം അട്ടപ്പാടിയിലെ കർഷകർക്ക് മികച്ച സാങ്കേതിക പരിശീലനവും ഉൽപ്പാദന വർദ്ധനവിനുള്ള ശാസ്ത്രീയ പിന്തുണയും ഉറപ്പാക്കി.

അട്ടപ്പാടിയിലെ കർഷക ഗ്രൂപ്പുകൾക്ക് ഗുണനിലവാരമുള്ള യന്ത്രസാമഗ്രികളും സബ്സിഡികളും ലഭ്യമാക്കാൻ കൃഷിവകുപ്പ് വിപുലമായ പദ്ധതികളാണ് നടപ്പിലാക്കിയത്. പരമ്പരാഗതമായി കൈകൊണ്ട് കൊയ്തെടുത്തിരുന്ന വിളവെടുപ്പ് രീതികളിൽ ചെറിയ യന്ത്രവൽക്കരണം കൊണ്ടുവന്നതിലൂടെ വിളവെടുപ്പ് സമയത്തെ അധ്വാനഭാരവും വിളനാശവും 30 ശതമാനത്തോളം കുറയ്ക്കാൻ സാധിച്ചു. കൂടാതെ ഓരോ കൃഷിഭവനുകൾ വഴിയും കർഷകർക്ക് സോയിൽ ഹെൽത്ത് കാർഡുകൾ (Soil Health Cards) വിതരണം ചെയ്യുകയും മണ്ണിന്റെ സ്വാഭാവിക ഫലഭൂയിഷ്ഠത നിലനിർത്തുന്നതിനുള്ള ജൈവ വളക്കൂട്ടുകൾ നിർദ്ദേശിക്കുകയും ചെയ്തു.

കുടുംബശ്രീയുടെ ‘ഹിൽ വാല്യൂ’ ബ്രാൻഡും മൂല്യവർദ്ധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങളും

ചെറുധാന്യങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിച്ചാൽ മാത്രം പോരാ, അവ വിപണിയിലെത്തിച്ച് കർഷകർക്ക് ന്യായമായ വരുമാനം ഉറപ്പാക്കേണ്ടതുണ്ട് എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് കുടുംബശ്രീയുടെ മൂല്യവർദ്ധനവ് പദ്ധതികൾക്ക് വഴിയൊരുക്കിയത്. തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ വകുപ്പ് പോർട്ടൽ വ്യക്തമാക്കുന്നത് അനുസരിച്ച്, അട്ടപ്പാടിയിൽ വിളയുന്ന ഓർഗാനിക് ചെറുധാന്യങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് സംസ്കരിച്ച് വിപണിയിലെത്തിക്കാൻ ‘ഹിൽ വാല്യൂ’ (Hill Value) എന്ന വിപുലമായ ബ്രാൻഡ് കുടുംബശ്രീ ആരംഭിച്ചു. ഗോത്ര സ്ത്രീകൾ മാത്രം നിയന്ത്രിക്കുന്ന സംരംഭങ്ങളിലൂടെ റാഗിപ്പൊടി, ചാമയരി, തിന അവൽ, ചെറുധാന്യ കുക്കീസ്, ന്യൂട്രീഷൻ മിക്സ്, ലഡ്ഡു, പായസം മിക്സ് തുടങ്ങിയ വൈവിധ്യമാർന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളാണ് വിപണിയിലെത്തുന്നത്.

പരമ്പരാഗതമായി ചെറുധാന്യങ്ങളുടെ ഉമി കളയുന്നതിനും സംസ്കരിക്കുന്നതിനും ഗോത്ര സ്ത്രീകൾ നേരിട്ടിരുന്ന ശാരീരിക അധ്വാനം കുറയ്ക്കുന്നതിനായി അഗളിയിൽ അത്യാധുനിക ഡി-ഹല്ലിംഗ് (De-hulling) പ്രൊസസ്സിംഗ് യൂണിറ്റുകൾ സ്ഥാപിച്ചു. ഇത് ഉൽപ്പാദന വേഗത വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരം ദേശീയ നിലവാരത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുകയും ചെയ്തു. കൂടാതെ അട്ടപ്പാടിയിൽ കുടുംബശ്രീ ആരംഭിച്ച ‘മില്ലറ്റ് കഫേ’ (Millet Cafe) സംസ്ഥാനത്തുടനീളം വലിയ ശ്രദ്ധ നേടി. റാഗി പുട്ട്, ചാമ ബിരിയാണി, തിന ദോശ, റാഗി വട, ചെറുധാന്യ സൂപ്പുകൾ എന്നിവ വിളമ്പുന്ന ഈ കഫേകൾ ആരോഗ്യ ബോധമുള്ള വിനോദസഞ്ചാരികളുടെയും സാധാരണക്കാരുടെയും പ്രധാന ആകർഷണ കേന്ദ്രമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അട്ടപ്പാടി മോഡലിന്റെ വിജയത്തെത്തുടർന്ന് കേരളത്തിലെ എല്ലാ ജില്ലകളിലും മില്ലറ്റ് കഫേകൾ വ്യാപിപ്പിക്കാൻ സർക്കാർ തീരുമാനിച്ചിട്ടുണ്ട്.

വിപണിയിലെ ബഹുരാഷ്ട്ര കുത്തകകളുടെ പാക്കറ്റ് ഭക്ഷണങ്ങളോട് കിടപിടിക്കുന്ന തരത്തിൽ ആകർഷകമായ പാക്കേജിംഗും ഇ-കൊമേഴ്സ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകൾ വഴിയുള്ള വിപണനവും ഹിൽ വാല്യൂ ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് ഇന്ന് സാധ്യമാകുന്നുണ്ട്. കുടുംബശ്രീയുടെ നാട്ടുചന്തകൾ, വാർഷിക പ്രദർശനങ്ങൾ, സൂപ്പർമാർക്കറ്റ് ശൃംഖലകൾ എന്നിവ വഴി പ്രതിമാസം ലക്ഷക്കണക്കിന് രൂപയുടെ വിറ്റുവരവാണ് അട്ടപ്പാടിയിലെ ഗോത്ര കർഷക സമിതികൾ സ്വന്തമാക്കുന്നത്. ഇടനിലക്കാരുടെ ചൂഷണമില്ലാതെ വിൽക്കുന്ന ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ ലാഭവിഹിതം പൂർണ്ണമായും കർഷകരുടെ ബാങ്ക് അക്കൗണ്ടുകളിലേക്ക് നേരിട്ടെത്തുന്നു എന്നത് ഈ സംരംഭത്തിന്റെ വലിയ സാമൂഹിക നേട്ടമാണ്.

അട്ടപ്പാടി വിളകൾക്ക് ഭൗമസൂചികാ പദവിയും (GI Tag) ആഗോള സാധ്യതകളും

അട്ടപ്പാടിയുടെ ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകളും കാലാവസ്ഥയും ഇവിടുത്തെ കാർഷിക വിളകൾക്ക് നൽകുന്ന സവിശേഷ രുചിയും ഔഷധഗുണവും അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ തന്നെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുള്ളതാണ്. ഇതിനകം തന്നെ അട്ടപ്പാടി ആട്ടുകൊമ്പ് അവര, അട്ടപ്പാടി തുവര എന്നിവയ്ക്ക് കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ അഭിമാനകരമായ ഭൗമസൂചികാ പദവി (Geographical Indication – GI Tag) ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇതിന് പിന്നാലെ അട്ടപ്പാടിയിലെ പരമ്പരാഗത റാഗിക്കും ചാമയ്ക്കും ഭൗമസൂചികാ പദവി നേടിയെടുക്കാനുള്ള സമഗ്രമായ ഗവേഷണ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കേരള കാർഷിക സർവ്വകലാശാലയുടെയും (KAU) കാർഷിക വിജ്ഞാന കേന്ദ്രത്തിന്റെയും (KVK) നേതൃത്വത്തിൽ പുരോഗമിക്കുകയാണ്.

അട്ടപ്പാടിയിലെ മണ്ണിൽ പ്രകൃതിദത്തമായി അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന ധാതുക്കളും പൂർണ്ണമായും ജൈവികമായ കൃഷിരീതികളും ഈ ചെറുധാന്യങ്ങളിലെ ആന്റിഓക്സിഡന്റുകളുടെയും സൂക്ഷ്മ പോഷകങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യം ഇരട്ടിയാക്കുന്നു. ജി.ഐ ടാഗ് ലഭിക്കുന്നതിലൂടെ അട്ടപ്പാടി ചെറുധാന്യങ്ങൾക്ക് അന്താരാഷ്ട്ര വിപണിയിൽ ഉയർന്ന പ്രീമിയം വില ലഭിക്കുകയും വ്യാജ ഉൽപ്പന്നങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സംരക്ഷണം ഉറപ്പാകുകയും ചെയ്യും. യൂറോപ്യൻ രാജ്യങ്ങളിലും ഗൾഫ് നാടുകളിലും ആരോഗ്യകരമായ ഓർഗാനിക് സൂപ്പർഫുഡുകൾക്ക് (Superfoods) വൻ ഡിമാൻഡ് ഉള്ള സാഹചര്യത്തിൽ അട്ടപ്പാടി ബ്രാൻഡിന്റെ കയറ്റുമതി സാധ്യതകൾ കേരളത്തിന്റെ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയ്ക്ക് പുത്തൻ ഉണർവ്വേകും.

തദ്ദേശീയമായ കാർഷിക പൈതൃകത്തെ നിയമപരമായി സംരക്ഷിക്കുന്നതിനൊപ്പം അന്താരാഷ്ട്ര വിപണിയിൽ അട്ടപ്പാടിയുടെ ബ്രാൻഡ് വാല്യൂ ഉയർത്താൻ ജി.ഐ രജിസ്ട്രേഷൻ സഹായിക്കും. ആഗോള വിപണിയിൽ പ്രകൃതിദത്ത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾക്ക് നൽകുന്ന ഫെയർ ട്രേഡ് (Fair Trade), ഓർഗാനിക് സർട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ കൂടി ലഭ്യമാകുന്നതോടെ വിദേശ രാജ്യങ്ങളിലെ പ്രീമിയം ഓർഗാനിക് സ്റ്റോറുകളിലേക്ക് അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റുകൾ നേരിട്ട് കയറ്റുമതി ചെയ്യാനുള്ള സാഹചര്യം ഒരുങ്ങും. ഇത് ഗോത്ര കർഷകർക്ക് ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തിൽ മൂന്നിരട്ടി വർദ്ധനവുണ്ടാക്കുമെന്നാണ് സാമ്പത്തിക വിദഗ്ദ്ധരുടെ കണക്കുകൂട്ടൽ.

കാലാവസ്ഥാ പ്രതിരോധവും പാരിസ്ഥിതിക സുസ്ഥിരതയും

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനം ഏറ്റവും കൂടുതൽ ബാധിക്കുന്ന ഒരു സംസ്ഥാനമായി കേരളം മാറുമ്പോൾ നെല്ല്, ഗോതമ്പ് തുടങ്ങിയ പരമ്പരാഗത വിളകളുടെ നിലനിൽപ്പ് കടുത്ത ഭീഷണി നേരിടുന്നു. ഒരു കിലോഗ്രാം നെല്ല് ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ ശരാശരി 3,000 മുതൽ 5,000 ലിറ്റർ വരെ വെള്ളം ആവശ്യമുള്ളപ്പോൾ, ഒരു കിലോഗ്രാം ചെറുധാന്യം വിളയിക്കാൻ വെറും 600 മുതൽ 800 ലിറ്റർ വെള്ളം മതിയാകും. പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ കിഴക്കൻ ചരിവിലെ നിഴൽപ്രദേശമായ അട്ടപ്പാടിയിൽ വർഷത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പരിമിതമായ മഴവെള്ളം കൊണ്ട് തന്നെ സമൃദ്ധമായി വളരാൻ ചെറുധാന്യങ്ങൾക്ക് സാധിക്കുന്നു.

രാസവളങ്ങളോ കീടനാശിനികളോ ആവശ്യമില്ലാത്തതിനാൽ അട്ടപ്പാടിയിലെ പരിസ്ഥിതിലോലമായ ഭൂപ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിക്കാൻ ഈ കൃഷി സഹായിക്കുന്നു. ചെറുധാന്യങ്ങളുടെ ആഴത്തിലുള്ള വേരുകൾ മണ്ണിടിച്ചിൽ തടയുകയും മണ്ണിലെ ഈർപ്പം നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ഭവാനി, ശിരുവാണി നദികളുടെ വൃഷ്ടിപ്രദേശമായ അട്ടപ്പാടിയിലെ രാസമുക്ത കൃഷി നദീജലത്തിന്റെ പരിശുദ്ധി ഉറപ്പാക്കുന്നതിലും വലിയ പങ്കുവഹിക്കുന്നുണ്ട്. വനങ്ങളോട് ചേർന്നുകിടക്കുന്ന കൃഷിയിടങ്ങളിൽ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ ശല്യത്തെ പ്രതിരോധിക്കാൻ പരമ്പരാഗതമായി ഗോത്ര കർഷകർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ‘കൂട്ടുവിള’ (Mixed Cropping) രീതി പ്രകൃതിയുമായുള്ള സഹവർത്തിത്വത്തിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമാണ്.

ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തെ വെയിലിൽ നിന്ന് സംരക്ഷിക്കുന്ന തരത്തിൽ പയറുവർഗ്ഗങ്ങളും ചെറുധാന്യങ്ങളും ഇടവിളയായി കൃഷി ചെയ്യുന്ന രീതി മണ്ണിലെ നൈട്രജൻ സന്തുലിതാവസ്ഥ നിലനിർത്താൻ സഹായിക്കുന്നു. ഇത് കർഷകർക്ക് രാസവളങ്ങൾക്കായി പണം ചെലവഴിക്കേണ്ട സാഹചര്യം പൂർണ്ണമായും ഒഴിവാക്കുന്നു. കൂടാതെ വിളവെടുപ്പിന് ശേഷമുള്ള വൈക്കോലും അവശിഷ്ടങ്ങളും കന്നുകാലികൾക്ക് മികച്ച പോഷകസമൃദ്ധമായ തീറ്റയായി മാറുന്നതിലൂടെ ഗ്രാമീണ ക്ഷീരമേഖലയ്ക്കും ഇത് വലിയ പിന്തുണ നൽകുന്നു. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാതെ പ്രകൃതിയോട് ഇണങ്ങി ജീവിക്കുന്ന സുസ്ഥിര കാർഷിക രീതിയുടെ ജീവിക്കുന്ന മാതൃകയാണിത്.

പൊതുജനാരോഗ്യവും ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങൾക്കെതിരെയുള്ള പ്രതിരോധവും

കേരളം ഇന്ന് നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളികളിലൊന്ന് പ്രമേഹം (Diabetes), അമിതവണ്ണം, ഹൃദ്രോഗം തുടങ്ങിയ ജീവിതശൈലീ രോഗങ്ങളുടെ വ്യാപനമാണ്. ഉയർന്ന ഗ്ലൈസെമിക് ഇൻഡക്സ് (Glycaemic Index) ഉള്ള പോളിഷ് ചെയ്ത വെളുത്ത അരിയുടെ അമിത ഉപയോഗം മലയാളികളുടെ ആരോഗ്യത്തെ പ്രതികൂലമായി ബാധിക്കുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിൽ കുറഞ്ഞ ഗ്ലൈസെമിക് ഇൻഡക്സും ഉയർന്ന ഭക്ഷ്യനാരുകളും അടങ്ങിയ ചെറുധാന്യങ്ങൾ പ്രമേഹരോഗികൾക്ക് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ ആഹാരമായി ഡോക്ടർമാരും പോഷകാഹാര വിദഗ്ദ്ധരും ശുപാർശ ചെയ്യുന്നു.

അട്ടപ്പാടിയിലെ ഊരുകളിൽ ആരംഭിച്ച കമ്മ്യൂണിറ്റി കിച്ചണുകളിലും അങ്കണവാടികളിലും സ്കൂൾ ഉച്ചഭക്ഷണ പദ്ധതികളിലും ചെറുധാന്യങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുത്തിയത് കുട്ടികളിലെ പോഷകാഹാര നിലവാരം ഗണ്യമായി ഉയർത്താൻ സഹായിച്ചു. പൊതുവിതരണ സമ്പ്രദായം (PDS) വഴി കേരളത്തിലെ റേഷൻ കടകളിലൂടെ പോഷകസമൃദ്ധമായ ചെറുധാന്യങ്ങൾ സാധാരണക്കാർക്ക് ലഭ്യമാക്കാനുള്ള നടപടികൾ സർക്കാർ തലത്തിൽ ആലോചിച്ചുവരികയാണ്. ഒരു ജനതയുടെ പാരമ്പര്യ ഭക്ഷണം അവരുടെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ജീവരക്ഷാ മരുന്നായി മാറുന്ന വിസ്മയത്തിനാണ് അട്ടപ്പാടി തെളിവാകുന്നത്.

റാഗിയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്ന അത്യപൂർവ്വ കാൽസ്യം കുട്ടികളിലെയും മുതിർന്നവരിലെയും അസ്ഥികളുടെ ബലത്തിന് ഏറ്റവും ഉത്തമമാണ്. ചാമയിലുള്ള ആന്റിഓക്സിഡന്റുകളും വിറ്റാമിൻ ബി കോംപ്ലക്സും രക്തസമ്മർദ്ദവും കൊളസ്ട്രോളും നിയന്ത്രിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു. ആധുനിക ഫാസ്റ്റ് ഫുഡ് സംസ്കാരം മൂലം കേരളത്തിലെ കുട്ടികളിൽ കണ്ടുവരുന്ന പോഷകക്കുറവുകൾക്കും അമിതവണ്ണത്തിനും പരിഹാരമായി പ്രഭാതഭക്ഷണത്തിൽ ചെറുധാന്യങ്ങൾ ശീലമാക്കേണ്ടതിന്റെ അനിവാര്യത ആരോഗ്യ വകുപ്പും ശക്തമായി മുന്നോട്ടുവെക്കുന്നുണ്ട്. ഈ ആരോഗ്യ അവബോധം ചെറുധാന്യങ്ങൾക്കുള്ള വിപണി ഡിമാൻഡ് വലിയ തോതിൽ ഉയർത്തിയിട്ടുണ്ട്.

ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനുമുള്ള പാഠങ്ങളും വെല്ലുവിളികളും

അട്ടപ്പാടി മില്ലറ്റ് വില്ലേജ് പദ്ധതി ഇന്ത്യയിലെ ഇതര സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ഗോത്രമേഖലകൾക്ക് മാതൃകയാക്കാവുന്ന ഒന്നാണെങ്കിലും ഇതിന് മുന്നിൽ പല പ്രായോഗിക വെല്ലുവിളികളും നിലനിൽക്കുന്നുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, വന്യമൃഗ ശല്യമാണ് കർഷകർ നേരിടുന്ന ഏറ്റവും വലിയ ഭീഷണി. വിളവെടുപ്പിന് പാകമാകുന്ന സമയത്ത് കാട്ടുപന്നികളും ആനകളും കൂട്ടത്തോടെ കൃഷിയിടങ്ങളിലിറങ്ങി വ്യാപകമായ നാശനഷ്ടം വരുത്തുന്നത് പല കർഷകരെയും നിരാശരാക്കുന്നു. സൗരോർജ്ജ വേലികളും കിടങ്ങുകളും കാര്യക്ഷമമായി നിർമ്മിക്കുകയും വന്യജീവി ആക്രമണങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന നഷ്ടത്തിന് അടിയന്തര നഷ്ടപരിഹാരം നൽകുകയും ചെയ്യേണ്ടത് അനിവാര്യമാണ്.

രണ്ടാമതായി, കർഷകർക്ക് ലഭിക്കുന്ന സംഭരണ വിലയിലെ സുസ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുക എന്നതാണ് പ്രധാനം. ഇടനിലക്കാരുടെ ചൂഷണം ഒഴിവാക്കാൻ കുടുംബശ്രീയും കൃഷിവകുപ്പും ചേർന്ന് അടിസ്ഥാന താങ്ങുവില നൽകി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ നേരിട്ട് സംഭരിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും വിപണി വിപുലീകരണത്തിന് ഇനിയും വേഗത കൈവരിക്കേണ്ടതുണ്ട്. കൂടാതെ യുവതലമുറയെ കാർഷിക മേഖലയിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നതിനായി ഹൈടെക് പ്രൊസസ്സിംഗ് യൂണിറ്റുകളും കാർഷിക ടൂറിസവും (Agro-tourism) സംയോജിപ്പിച്ചുള്ള പുതിയ സംരംഭങ്ങൾ ആരംഭിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ആധുനിക സാങ്കേതികവിദ്യയും പരമ്പരാഗത ഗോത്രജ്ഞാനവും കൈകോർക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ ചെറുധാന്യ വിപ്ലവം പൂർണ്ണതയിലെത്തൂ.

കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ വേനൽക്കാലത്ത് അട്ടപ്പാടിയിലെ അരുവികളും കിണറുകളും വറ്റിപ്പോകുന്നത് ജലക്ഷാമത്തിന് കാരണമാകുന്നുണ്ട്. ഇതിന് പരിഹാരമായി നീർത്തട വികസന പദ്ധതികളും (Watershed Management) പരമ്പരാഗത മഴവെള്ള സംഭരണ കുളങ്ങളും വ്യാപകമാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഗോത്ര കർഷകർക്ക് സാങ്കേതികവും സാമ്പത്തികവുമായ പിന്തുണ തടസ്സമില്ലാതെ ലഭ്യമാക്കാൻ ഒരു സ്വയംഭരണ മില്ലറ്റ് അതോറിറ്റി രൂപീകരിക്കുന്നത് ഗുണകരമാകും. ദേശീയ തലത്തിൽ നടപ്പിലാക്കുന്ന ചെറുധാന്യ പ്രോത്സാഹന നയങ്ങൾക്ക് അടിത്തറയേകാൻ അട്ടപ്പാടിയുടെ അനുഭവങ്ങൾക്ക് സാധിക്കും.

ഉപസംഹാരം

അട്ടപ്പാടിയിലെ ചെറുധാന്യ വിപ്ലവം ഒരു സാധാരണ കാർഷിക പദ്ധതിയുടെ അതിരുകൾക്കപ്പുറം മാനവികതയുടെയും ഗോത്ര സ്വാഭിമാനത്തിന്റെയും വീണ്ടെടുപ്പാണ്. മണ്ണിൽ നിന്ന് പറിച്ചെറിയപ്പെട്ട ഒരു ജനത തങ്ങളുടെ സംസ്കാരത്തെയും പാരമ്പര്യത്തെയും പുനരുജ്ജീവിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അതിജീവനത്തിന്റെ പുതുവഴികൾ വെട്ടിത്തുറക്കുന്ന അത്ഭുതകരമായ കാഴ്ചയാണിത്. വിശപ്പും പോഷകാഹാരക്കുറവും മൂലം മരണപ്പെട്ട കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ ഓർമ്മകളിൽ നിന്ന് ഉയിർത്തെഴുന്നേറ്റ ഈ ഹരിത വസന്തം കേരളത്തിന്റെ ഭക്ഷ്യ സംസ്കാരത്തിന് മാത്രമല്ല, ആഗോള കാർഷിക രംഗത്തിന് തന്നെ വലിയൊരു പാഠപുസ്തകമാണ്. സുസ്ഥിരമായ സർക്കാർ പിന്തുണയും ശാസ്ത്രീയ സാങ്കേതിക വിദ്യകളുടെ സംയോജനവും തുടർച്ചയായ വിപണി ഇടപെടലുകളും ഉറപ്പാക്കിയാൽ അട്ടപ്പാടിയുടെ മണ്ണിൽ വിളയുന്ന ഓരോ തിനമണിയും ഭാവി കേരളത്തിന്റെ ആരോഗ്യത്തിനും കാർഷിക സമൃദ്ധിക്കും അമൂല്യമായ കരുത്തായി മാറും തീർച്ച.

സ്രോതസ്സുകൾ

അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്തുക