കുടുംബശ്രീ: മൈക്രോഫിനാൻസ് മുതൽ സംരംഭകത്വം വരെ

ഉള്ളടക്കം

1. ത്രിതല ജനാധിപത്യ ഘടനയും കൂട്ടായ്മയുടെ കരുത്തും
2. ലഘുസമ്പാദ്യ വിപ്ലവവും ബ്ലേഡ് മാഫിയകൾക്കെതിരായ പോരാട്ടവും
3. സംഘകൃഷിയും (JLG) കാർഷിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും
4. സംരംഭകത്വ വിപ്ലവം: 50,000-ത്തിലധികം മൈക്രോ എന്റർപ്രൈസുകൾ
5. കൊച്ചി മെട്രോയും ഗതാഗത-സേവന രംഗത്തെ സ്ത്രീ സാന്നിധ്യവും
6. വിശപ്പുരഹിത കേരളവും ‘ജനകീയ ഹോട്ടലുകളും’
7. പുത്തൻ ചുവടുവെപ്പുകൾ: കെ-സ്റ്റോറുകളും ഹരിതകർമ്മസേനയും
8. ദേശീയ റിസോഴ്സ് ഓർഗനൈസേഷനും (NRO) ആഗോള ഖ്യാതിയും
9. പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങളിലെ വനിതാ നേതൃത്വം
10. സ്ത്രീസുരക്ഷയും സ്നേഹിത ജെൻഡർ ഹെൽപ്പ് ഡെസ്കുകളും
11. വെല്ലുവിളികളും ഭാവി പരിഷ്കാരങ്ങളും
12. ഉപസംഹാരം
സ്രോതസ്സുകൾ (References)

കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹിക-സാമ്പത്തിക ഭൂപടത്തെ മാറ്റിമറിച്ച ഏറ്റവും വിപ്ലവകരമായ ജനകീയ പ്രസ്ഥാനമാണ് കുടുംബശ്രീ (Kudumbashree – State Poverty Eradication Mission). 1998 മെയ് 17-ന് മലപ്പുറത്ത് വെച്ച് അന്നത്തെ പ്രധാനമന്ത്രി അടൽ ബിഹാരി വാജ്‌പേയിയും മുഖ്യമന്ത്രി ഇ.കെ. നായനാരും ചേർന്ന് തുടക്കം കുറിച്ച ഈ സംരംഭം, ഇന്ന് 48 ലക്ഷത്തിലധികം (4.8 Million) സ്ത്രീകളെ ഒരൊറ്റ കുടക്കീഴിൽ അണിനിരത്തുന്ന ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ വനിതാ ശാക്തീകരണ ശൃംഖലയായി വളർന്നുപന്തലിച്ചിരിക്കുന്നു. കേരളത്തിലെ ജനസംഖ്യയിലെ നാലിലൊന്ന് സ്ത്രീകൾ അംഗങ്ങളായുള്ള ഈ പ്രസ്ഥാനം, പരമ്പരാഗത ദാരിദ്ര്യ നിർമ്മാർജ്ജന പദ്ധതികളുടെ ചട്ടക്കൂടുകൾ പൊളിച്ചെഴുതിക്കൊണ്ട് താഴെത്തട്ടിലെ സാധാരണക്കാരായ സ്ത്രീകളെ നാടിന്റെ സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക ചാലകശക്തികളാക്കി മാറ്റി. അടുക്കളകളിൽ ഒതുങ്ങിയിരുന്ന സാധാരണ വീട്ടമ്മമാരെ ബാങ്കുകളുടെ പടിവാതിലുകളിലേക്കും, സ്വയംതൊഴിൽ സംരംഭങ്ങളിലേക്കും, തദ്ദേശ ഭരണസമിതികളിലെ നേതൃപദവികളിലേക്കും കൈപിടിച്ചുയർത്തിയ കുടുംബശ്രീ, കേവലമൊരു മൈക്രോഫിനാൻസ് കൂട്ടായ്മ എന്നതിലുപരി വിശപ്പുരഹിത കേരളവും സ്ത്രീസുരക്ഷയും ലക്ഷ്യമിടുന്ന ഒരു സമഗ്ര വികസന മാതൃകയായി അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ പോലും പഠനവിധേയമാക്കപ്പെടുന്നു.

1. ത്രിതല ജനാധിപത്യ ഘടനയും കൂട്ടായ്മയുടെ കരുത്തും

കുടുംബശ്രീയുടെ വിജയത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം അതിന്റെ വികേന്ദ്രീകൃതവും ചിട്ടയായതുമായ ത്രിതല സംഘടനാ സംവിധാനമാണ്:

അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾ (Neighborhood Groups – NHG): ഓരോ പ്രദേശത്തെയും 10 മുതൽ 20 വരെ വരുന്ന നിർദ്ധന കുടുംബങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളെ ഉൾപ്പെടുത്തി ഗ്രാമതലത്തിൽ രൂപീകരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന യൂണിറ്റുകളാണിവ. കേരളത്തിലാകെ മൂന്ന് ലക്ഷത്തിലധികം അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾ ആഴ്ചതോറും ഒത്തുകൂടുകയും സാമ്പത്തിക-സാമൂഹിക കാര്യങ്ങൾ ചർച്ച ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഏരിയ ഡെവലപ്‌മെന്റ് സൊസൈറ്റി (ADS): ഓരോ വാർഡ് തലത്തിലും പ്രവർത്തിക്കുന്ന അയൽക്കൂട്ടങ്ങളെ ഏകോപിപ്പിക്കുന്ന വാർഡ് തല കൂട്ടായ്മയാണിത്.
കമ്മ്യൂണിറ്റി ഡെവലപ്‌മെന്റ് സൊസൈറ്റി (CDS): പഞ്ചായത്ത് അല്ലെങ്കിൽ നഗരസഭാ തലത്തിൽ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളുമായി നേരിട്ട് ചേർന്നുപ്രവർത്തിക്കുന്ന ഉന്നതതല സമിതി. സ്ത്രീകളുടെ ക്ഷേമപദ്ധതികൾ ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നതിലും നടപ്പിലാക്കുന്നതിലും സി.ഡി.എസുകൾ നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു.
ജനാധിപത്യ പരിശീലന കളരി: ആഴ്ചതോറുമുള്ള മീറ്റിംഗുകളിലൂടെയും മിനിറ്റ്സ് എഴുതൽ, ബാങ്ക് അക്കൗണ്ട് കൈകാര്യം ചെയ്യൽ എന്നിവയിലൂടെയും സാധാരണക്കാരായ സ്ത്രീകൾക്ക് മികച്ച നേതൃപാടവവും ആത്മവിശ്വാസവും കൈവരുന്നു.

2. ലഘുസമ്പാദ്യ വിപ്ലവവും ബ്ലേഡ് മാഫിയകൾക്കെതിരായ പോരാട്ടവും

ഗ്രാമീണ കേരളത്തിലെ ദരിദ്ര കുടുംബങ്ങളെ കൊള്ളപ്പലിശക്കാരുടെയും ബ്ലേഡ് മാഫിയകളുടെയും കടക്കെണിയിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചത് കുടുംബശ്രീയുടെ മൈക്രോഫിനാൻസ് വിപ്ലവമാണ്:

തുണ്ടു കടങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള മോചനം: മുമ്പ് അടിയന്തര ചികിത്സയ്ക്കോ കുട്ടികളുടെ സ്കൂൾ ഫീസിനോ വേണ്ടി പ്രാദേശിക പലിശക്കാരെ ആശ്രയിച്ചിരുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക്, ആഴ്ചതോറുമുള്ള 10 രൂപയോ 50 രൂപയോ വരുന്ന ലഘുസമ്പാദ്യം (Thrift Savings) കൊണ്ട് സ്വന്തമായി ആഭ്യന്തര വായ്പകൾ (Internal Lending) നൽകാൻ കുടുംബശ്രീ അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക് സാധിച്ചു.
ബാങ്ക് ലിങ്കേജ് പ്രോഗ്രാം (Bank Linkage Scheme): നബാർഡിന്റെയും (NABARD) വാണിജ്യ-സഹകരണ ബാങ്കുകളുടെയും സഹകരണത്തോടെ ഈടുകളൊന്നുമില്ലാതെ തന്നെ കോടിക്കണക്കിന് രൂപയുടെ ലിങ്കേജ് വായ്പകളാണ് അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾക്ക് ലഭിക്കുന്നത്.
98 ശതമാനത്തിലധികം തിരിച്ചടവ് നിരക്ക്: ബാങ്കുകളിൽ നിന്ന് വായ്പയെടുക്കുന്ന പണം കൃത്യസമയത്ത് തിരിച്ചടയ്ക്കുന്നതിൽ കുടുംബശ്രീ സ്ത്രീകൾ പുലർത്തുന്ന സത്യസന്ധതയും അച്ചടക്കവും രാജ്യത്തെ ധനകാര്യ സ്ഥാപനങ്ങളുടെ വലിയ പ്രശംസ പിടിച്ചുപറ്റിയിട്ടുണ്ട്.

3. സംഘകൃഷിയും (JLG) കാർഷിക സ്വയംപര്യാപ്തതയും

കേരളത്തിലെ തരിശുഭൂമികളെ ഹരിതാഭമാക്കുന്നതിൽ കുടുംബശ്രീയുടെ സംയുക്ത ബാധ്യതാ സംഘങ്ങൾ (Joint Liability Groups – JLG) വഹിച്ച പങ്ക് നിസ്തുലമാണ്:

സംഘകൃഷിയുടെ വ്യാപനം: ഭൂവുടമകളിൽ നിന്ന് തരിശായി കിടക്കുന്ന പാടങ്ങളും പറമ്പുകളും പാട്ടത്തിനെടുത്ത് സംഘമായി കൃഷി ചെയ്യുന്ന രീതിയാണിത്. നെല്ല്, വാഴ, മരച്ചീനി, പച്ചക്കറികൾ, കിഴങ്ങുവർഗ്ഗങ്ങൾ എന്നിവ വൻതോതിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
വിഷരഹിത പച്ചക്കറികൾ: ഓണക്കാലത്തും വിഷുക്കാലത്തും വിപണിയിലെത്തുന്ന വിഷരഹിത നാടൻ പച്ചക്കറികളിൽ വലിയൊരു പങ്ക് കുടുംബശ്രീ വനിതകളുടെ കഠിനാധ്വാനത്തിന്റെ ഫലമാണ്.
അഗ്രി-ന്യൂട്രി ഗാർഡനുകൾ (Agri-Nutri Gardens): പോഷകാഹാരക്കുറവ് പരിഹരിക്കുന്നതിനായി ഓരോ കുടുംബശ്രീ വീടുകളിലും പത്തുലക്ഷത്തിലധികം വീട്ടുമുറ്റ പോഷകത്തോട്ടങ്ങളാണ് സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടത്. ചീര, മുരിങ്ങ, പപ്പായ, വെണ്ട, പയർ എന്നിവ പ്രകൃതിദത്തമായി കൃഷി ചെയ്ത് കുടുംബങ്ങളുടെ ആരോഗ്യം സംരക്ഷിക്കുന്നു.
കേരള ചിക്കൻ പദ്ധതി: ഇറച്ചിക്കോഴി വിപണിയിലെ അന്യസംസ്ഥാന ലോബികളുടെ ചൂഷണം അവസാനിപ്പിക്കാൻ കുടുംബശ്രീ ആവിഷ്കരിച്ച പദ്ധതിയാണ് ‘കേരള ചിക്കൻ’. അത്യാധുനിക പൗൾട്രി ഫാമുകൾ സ്ഥാപിച്ച് ഗുണനിലവാരമുള്ള കോഴിയിറച്ചി ന്യായവിലയ്ക്ക് ഉപഭോക്താക്കളിലേക്ക് എത്തിക്കാൻ ഇതിലൂടെ സാധിക്കുന്നു.
ക്ഷീരമേഖലയും ആടുവളർത്തലും: മൃഗസംരക്ഷണ വകുപ്പുമായി ചേർന്ന് കന്നുകാലി വളർത്തൽ, തീറ്റപ്പുൽ കൃഷി എന്നിവയിലൂടെ പതിനായിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകൾക്ക് മാന്യമായ ഉപജീവനമാർഗ്ഗമാണ് കുടുംബശ്രീ ഉറപ്പാക്കുന്നത്.

4. സംരംഭകത്വ വിപ്ലവം: 50,000-ത്തിലധികം മൈക്രോ എന്റർപ്രൈസുകൾ

കേവലം തൊഴിലാളികൾ എന്നതിൽ നിന്ന് വ്യവസായ സംരംഭകർ (Entrepreneurs) എന്ന പദവിയിലേക്ക് സ്ത്രീകളെ ഉയർത്താൻ കുടുംബശ്രീക്ക് കഴിഞ്ഞു:

വൈവിധ്യമാർന്ന ഉത്പന്നങ്ങൾ: അച്ചാറുകൾ, കറിമസാലപ്പൊടികൾ, പലഹാരങ്ങൾ, വെളിച്ചെണ്ണ, വസ്ത്രങ്ങൾ, കരകൗശല വസ്തുക്കൾ, ബയോ-ഫെർട്ടിലൈസറുകൾ, പേപ്പർ ബാഗുകൾ തുടങ്ങി ആയിരക്കണക്കിന് ഉത്പന്നങ്ങളാണ് കുടുംബശ്രീ യൂണിറ്റുകൾ നിർമ്മിക്കുന്നത്.
ബ്രാൻഡ് കുടുംബശ്രീ: മേളകളിലൂടെയും തദ്ദേശീയ ചന്തകളിലൂടെയും മാത്രമല്ല, ‘കുടുംബശ്രീ ബസാർ’ എന്ന പേരിൽ സൂപ്പർമാർക്കറ്റുകൾ ആരംഭിച്ചും ആമസോൺ, ഫ്ലിപ്കാർട്ട് തുടങ്ങിയ ഇ-കോമേഴ്സ് പ്ലാറ്റ്‌ഫോമുകളിലൂടെയും ഉത്പന്നങ്ങൾ ആഗോള വിപണിയിലെത്തിക്കുന്നു.
ഭക്ഷണ വിഭവങ്ങളുടെ മേന്മ (Kudumbashree Food Melas): നാടൻ രുചിക്കൂട്ടുകൾ വിളമ്പുന്ന കുടുംബശ്രീ ഭക്ഷ്യമേളകൾ കേരളത്തിനകത്തും പുറത്തും വൻ ജനപ്രീതിയാണ് നേടുന്നത്.

5. കൊച്ചി മെട്രോയും ഗതാഗത-സേവന രംഗത്തെ സ്ത്രീ സാന്നിധ്യവും

ആധുനിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യ മേഖലകളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് മാന്യമായ പ്രൊഫഷണൽ തൊഴിലുകൾ ഉറപ്പാക്കാൻ കുടുംബശ്രീക്ക് സാധിച്ചു:

കൊച്ചി മെട്രോയിലെ ചരിത്ര മുന്നേറ്റം: കൊച്ചി മെട്രോ റെയിൽ ലിമിറ്റഡുമായി (KMRL) ചേർന്ന് മെട്രോ സ്റ്റേഷനുകളിലെ ടിക്കറ്റിംഗ്, കസ്റ്റമർ റിലേഷൻസ്, ഫെസിലിറ്റി മാനേജ്‌മെന്റ്, ഹൗസ് കീപ്പിംഗ്, പാർക്കിംഗ് നിയന്ത്രണം എന്നിവ വിജയകരമായി നടത്തുന്നത് കുടുംബശ്രീ വനിതകളാണ്.
ഭിന്നലിംഗക്കാരുടെ ഉൾപ്പെടുത്തൽ (Transgender Inclusivity): സമൂഹത്തിന്റെ മുഖ്യധാരയിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്തപ്പെട്ടിരുന്ന ട്രാൻസ്‌ജെൻഡർ വ്യക്തികൾക്ക് കൊച്ചി മെട്രോയിൽ കുടുംബശ്രീ മുഖേന സ്ഥിര തൊഴിൽ നൽകിയത് അന്താരാഷ്ട്ര മനുഷ്യാവകാശ വേദികളിൽ വലിയ പ്രശംസ പിടിച്ചുപറ്റി.

6. വിശപ്പുരഹിത കേരളവും ‘ജനകീയ ഹോട്ടലുകളും’

സാമൂഹിക ക്ഷേമരംഗത്ത് കുടുംബശ്രീ കൈവരിച്ച ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ നാഴികക്കല്ലാണ് ജനകീയ ഹോട്ടലുകൾ:

20 രൂപയ്ക്ക് സമീകൃത ഊണ്: വിശപ്പുരഹിത കേരളം പദ്ധതിയുടെ ഭാഗമായി സംസ്ഥാനത്തുടനീളം 1,198 ജനകീയ ഹോട്ടലുകളാണ് കുടുംബശ്രീ സ്ഥാപിച്ചത്. നിർദ്ധനരായ ദിവസവേതനക്കാർക്കും വഴിയാത്രക്കാർക്കും തുച്ഛമായ 20 രൂപയ്ക്ക് പോഷകസമൃദ്ധമായ ഉച്ചഭക്ഷണം ലഭ്യമാക്കാൻ ഈ ശൃംഖലയ്ക്ക് കഴിഞ്ഞു.
പ്രതിദിനം 1.6 ലക്ഷത്തിലധികം ഊണുകൾ: അയ്യായിരത്തിലധികം കുടുംബശ്രീ സ്ത്രീകൾക്ക് നേരിട്ട് സ്ഥിരവരുമാനം നൽകുന്ന ഈ ഹോട്ടലുകളിലൂടെ പ്രതിദിനം ശരാശരി 1,65,000 ഊണുകളാണ് വിറ്റഴിക്കപ്പെടുന്നത്.
കോവിഡ് കാലത്തെ കമ്മ്യൂണിറ്റി കിച്ചണുകൾ: മഹാമാരിയുടെ ലോക്ക്ഡൗൺ കാലത്ത് ഒരാൾ പോലും പട്ടിണി കിടക്കരുതെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ രാപ്പകൽ ഭേദമന്യേ ലക്ഷക്കണക്കിന് പൊതിച്ചോറുകൾ വീടുകളിലും ക്വാറന്റൈൻ കേന്ദ്രങ്ങളിലും എത്തിച്ച കുടുംബശ്രീയുടെ സേവനം ചരിത്രത്തിൽ തങ്കലിപികളാൽ രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ടതാണ്.

7. പുത്തൻ ചുവടുവെപ്പുകൾ: കെ-സ്റ്റോറുകളും ഹരിതകർമ്മസേനയും

കാലഘട്ടത്തിനനുസരിച്ച് പ്രവർത്തനമേഖലകളിൽ വൈവിധ്യവൽക്കരണം കൊണ്ടുവരാൻ കുടുംബശ്രീക്ക് സാധിക്കുന്നു:

കെ-സ്റ്റോർ വിപ്ലവം (K-Store): പരമ്പരാഗത റേഷൻ കടകളെ മിനി-സൂപ്പർമാർക്കറ്റുകളാക്കി മാറ്റുന്ന കെ-സ്റ്റോർ പദ്ധതിയിൽ കുടുംബശ്രീ ഉത്പന്നങ്ങളുടെ വിതരണവും ഡിജിറ്റൽ ബാങ്കിംഗ് കിയോസ്കുകളും മിൽമ ഉത്പന്നങ്ങളും ലഭ്യമാക്കി റേഷൻ കടകളുടെ മുഖച്ഛായ മാറ്റുന്നു.
ഹരിതകർമ്മസേന (Haritha Karma Sena): കേരളത്തിലെ വീടുകളിൽ നിന്നും സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നും അജൈവ മാലിന്യങ്ങൾ തരംതിരിച്ച് ശേഖരിക്കുന്ന ഹരിതകർമ്മസേനയിലെ ഭൂരിഭാഗം പേരും കുടുംബശ്രീ അംഗങ്ങളാണ്. നാടിന്റെ പരിസ്ഥിതി ശുചിത്വം ഉറപ്പാക്കുന്നതിനൊപ്പം ഇവർക്ക് മാന്യമായ പ്രതിമാസ യൂസർഫീ വരുമാനവും ലഭിക്കുന്നു.
ഡി.ഡി.യു-ജി.കെ.വൈ (DDU-GKY): ദീൻ ദയാൽ ഉപാധ്യായ ഗ്രാമീൺ കൗശല്യ യോജന വഴി നിർദ്ധനരായ ഗ്രാമീണ യുവാക്കൾക്ക് ഐ.ടി, ടൂറിസം, റീട്ടെയിൽ, ഓട്ടോമൊബൈൽ തുടങ്ങിയ പ്രൊഫഷണൽ കോഴ്സുകളിൽ സൗജന്യ നൈപുണ്യ പരിശീലനം നൽകി പ്രമുഖ കമ്പനികളിൽ തൊഴിൽ നേടിക്കൊടുക്കുന്നു.

8. ദേശീയ റിസോഴ്സ് ഓർഗനൈസേഷനും (NRO) ആഗോള ഖ്യാതിയും

കേരളത്തിൽ വിജയിച്ച മാതൃക ഇന്ന് ഭാരതത്തിലെ മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങൾക്കും വഴികാട്ടുന്നു:

കുടുംബശ്രീ എൻ.ആർ.ഒ (National Resource Organisation): കേന്ദ്ര ഗ്രാമവികസന മന്ത്രാലയത്തിന്റെ അംഗീകാരത്തോടെ ബീഹാർ (ജീവിക്ക പദ്ധതി), ജാർഖണ്ഡ്, അസം, ഒഡീഷ, രാജസ്ഥാൻ, ഛത്തീസ്ഗഡ്, ലക്ഷദ്വീപ് തുടങ്ങിയ പതിനഞ്ചിലധികം സംസ്ഥാനങ്ങളിലും കേന്ദ്രഭരണ പ്രദേശങ്ങളിലും ദാരിദ്ര്യ നിർമ്മാർജ്ജന പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കാൻ സാങ്കേതിക സഹായവും പരിശീലനവും നൽകുന്നത് കുടുംബശ്രീ എൻ.ആർ.ഒ ആണ്.
ആഫ്രിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിലേക്ക്: ദക്ഷിണാഫ്രിക്ക, എത്യോപ്യ തുടങ്ങിയ വികസ്വര രാജ്യങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള പ്രതിനിധികൾ കുടുംബശ്രീയുടെ കമ്മ്യൂണിറ്റി ഡെവലപ്‌മെന്റ് മോഡൽ കണ്ടുപഠിക്കാൻ കേരളത്തിലെ ഗ്രാമങ്ങൾ സന്ദർശിക്കുന്നു.

9. പ്രാദേശിക ഭരണകൂടങ്ങളിലെ വനിതാ നേതൃത്വം

കേരളത്തിലെ തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ സ്ഥാപനങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾക്ക് 50 ശതമാനം സംവരണം ഏർപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ അതിന് കരുത്തുപകർന്നത് കുടുംബശ്രീയാണ്:

ജനപ്രതിനിധികളായി മാറിയ വീട്ടമ്മമാർ: ഗ്രാമപഞ്ചായത്ത് പ്രസിഡന്റുമാരായും വാർഡ് മെമ്പർമാരായും തെരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട പതിനായിരക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ ആദ്യത്തെ പരിശീലന കളരി കുടുംബശ്രീ അയൽക്കൂട്ടങ്ങളും എ.ഡി.എസുകളും സി.ഡി.എസുകളുമായിരുന്നു.
പൊതുമണ്ഡലത്തിലെ ശബ്ദം: പുരുഷാധിപത്യമുള്ള പൊതുവേദികളിൽ സ്വന്തം നാടിന്റെ വികസന ആവശ്യങ്ങൾ ധൈര്യപൂർവ്വം ഉന്നയിക്കാനും പദ്ധതികൾ നടപ്പിലാക്കാനും ഈ സ്ത്രീകൾക്ക് കഴിഞ്ഞു.

10. സ്ത്രീസുരക്ഷയും സ്നേഹിത ജെൻഡർ ഹെൽപ്പ് ഡെസ്കുകളും

സാമ്പത്തിക ശാക്തീകരണത്തിനൊപ്പം സ്ത്രീകളുടെ മാനസികാരോഗ്യവും സുരക്ഷയും ഉറപ്പാക്കാൻ കുടുംബശ്രീ മുന്നിലാണ്:

സ്നേഹിത ജെൻഡർ ഹെൽപ്പ് ഡെസ്ക് (Snehitha): ഗാർഹിക പീഡനങ്ങളും അതിക്രമങ്ങളും നേരിടുന്ന സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കും അടിയന്തര അഭയവും, നിയമസഹായവും, ക്ലിനിക്കൽ കൗൺസിലിംഗും നൽകുന്നതിനായി 14 ജില്ലകളിലും 24 മണിക്കൂറും പ്രവർത്തിക്കുന്ന സ്നേഹിത കേന്ദ്രങ്ങൾ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ക്രൈം പ്രിവൻഷനും ബോധവൽക്കരണവും: സ്ത്രീധനത്തിനെതിരെയും സ്ത്രീപീഡനങ്ങൾക്കെതിരെയും അയൽക്കൂട്ടങ്ങൾ കേന്ദ്രീകരിച്ച് നിരന്തരമായ ജെൻഡർ സെൽഫ് ലേണിംഗ് പ്രോഗ്രാമുകൾ (GSLP) സംഘടിപ്പിക്കുന്നു.
ബാലസഭകൾ (Balasabhas): കുടുംബശ്രീ കുടുംബങ്ങളിലെ കുട്ടികൾക്കായി വാർഡ് തലത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ബാലസഭകൾ വഴി കുട്ടികളിൽ വായനാശീലവും കലാ-കായിക വാസനകളും ജനാധിപത്യ ബോധവും ശാസ്ത്രചിന്തയും വളർത്തിയെടുക്കുന്നു.

11. വെല്ലുവിളികളും ഭാവി പരിഷ്കാരങ്ങളും

മുന്നേറ്റങ്ങൾക്കിടയിലും കുടുംബശ്രീ പ്രസ്ഥാനം ചില വെല്ലുവിളികൾ നേരിടുന്നുണ്ട്:

മൈക്രോ കടബാധ്യതകൾ: ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ സ്ത്രീകൾ ഒന്നിലധികം അയൽക്കൂട്ടങ്ങളിൽ നിന്നോ സ്വകാര്യ മൈക്രോഫിനാൻസ് സ്ഥാപനങ്ങളിൽ നിന്നോ ഉയർന്ന തുകകൾ ഒരേസമയം വായ്പയെടുത്ത് കടക്കെണിയിലാകുന്നത് തടയാൻ കർശന ക്രെഡിറ്റ് മോണിറ്ററിംഗ് സംവിധാനം വേണം.
ഉത്പന്നങ്ങളുടെ ഗുണനിലവാരവും ബ്രാൻഡിംഗും: ആധുനിക എഫ്.എം.സി.ജി (FMCG) കമ്പനികളോട് മത്സരിക്കാൻ പാകത്തിൽ പാക്കേജിംഗും ലേബലിംഗും എഫ്.എസ്.എസ്.എ.ഐ (FSSAI) ഗുണനിലവാരവും ഉറപ്പാക്കാൻ അത്യാധുനിക പരിശീലനം നൽകണം.
ഡിജിറ്റൽ സാക്ഷരതയും മാർക്കറ്റിംഗും: സാധാരണക്കാരായ അംഗങ്ങൾക്ക് യു.പി.ഐ (UPI) ഇടപാടുകളും സോഷ്യൽ മീഡിയ ഡിജിറ്റൽ മാർക്കറ്റിംഗും കൈകാര്യം ചെയ്യാനുള്ള നൈപുണ്യം വികസിപ്പിക്കണം.
പുതിയ തലമുറയുടെ പങ്കാളിത്തം: വിദ്യാസമ്പന്നരായ പെൺകുട്ടികളെയും യുവതികളെയും കുടുംബശ്രീയുടെ സംരംഭങ്ങളിലേക്ക് ആകർഷിക്കാൻ ഐ.ടി, ഇ-കൊമേഴ്സ്, ഡിജിറ്റൽ സർവീസുകൾ തുടങ്ങിയ ആധുനിക മേഖലകളിലേക്ക് കുടുംബശ്രീ വ്യാപിപ്പിക്കണം.
സാമ്പത്തിക ആഡിറ്റിംഗ്: അയൽക്കൂട്ടങ്ങളുടെ സാമ്പത്തിക ഇടപാടുകൾ സുതാര്യമാക്കാൻ പ്രത്യേക ഡിജിറ്റൽ അക്കൗണ്ടിംഗ് ആപ്പുകൾ നിർബന്ധമാക്കുക.
സ്റ്റാർട്ടപ്പ് ഇൻകുബേഷൻ: കുടുംബശ്രീ സംരംഭങ്ങളെ വലിയ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളാക്കി വളർത്താൻ കെ-ഡിസ്കും (K-DISC) കേരള സ്റ്റാർട്ടപ്പ് മിഷനുമായി ചേർന്ന് പ്രത്യേക ഫണ്ടിംഗും മെന്റർഷിപ്പും ഉറപ്പാക്കുക.

12. ഉപസംഹാരം

സ്ത്രീ എന്നാൽ നിസ്സഹായതയുടെ പ്രതീകമല്ല, മറിച്ച് വികസനത്തിന്റെ മുൻനിര പോരാളിയാണെന്ന് ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്ത മഹാപ്രസ്ഥാനമാണ് കുടുംബശ്രീ. കേരളത്തിന്റെ ജനാധിപത്യ വികേന്ദ്രീകരണത്തിന്റെ ഏറ്റവും മനോഹരമായ പൂക്കാലമാണിത്. ഓരോ രൂപയുടെ സമ്പാദ്യത്തിൽ നിന്നും ആരംഭിച്ച് കോടികളുടെ വ്യവസായ വിപ്ലവത്തിലേക്ക് നടന്നുകയറിയ ലക്ഷക്കണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ വിയർപ്പും ആത്മവിശ്വാസവുമാണ് ഇന്നത്തെ കേരളത്തിന്റെ അടിത്തറ. രാഷ്ട്രനിർമ്മാണത്തിൽ സ്ത്രീകളുടെ തുല്യപങ്കാളിത്തം എങ്ങനെ യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാം എന്നതിന് കുടുംബശ്രീയേക്കാൾ മികച്ചൊരു മാതൃക ലോകത്ത് മറ്റെവിടെയും കണ്ടെത്താനാവില്ല. നവകേരളത്തിന്റെ ഭാവിയിലേക്കുള്ള പ്രയാണത്തിൽ ഈ സ്ത്രീശക്തി പുതിയ കൊടുമുടികൾ കീഴടക്കുക തന്നെ ചെയ്യും; ഓരോ വീടിനും നാടിനും പ്രകാശമേകി കുടുംബശ്രീ മുന്നേറും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.

കുടുംബശ്രീയും കേരളത്തിലെ സ്ത്രീ ശാക്തീകരണവും: മൈക്രോഫിനാൻസ് വിപ്ലവം മുതൽ കെ-സ്റ്റോറുകളും സംരംഭകത്വവും വരെ