തെന്മല ഇക്കോടൂറിസവും ഹരിത വികസന മാതൃകയും: ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യ ആസൂത്രിത ഇക്കോടൂറിസം കേന്ദ്രത്തിന്റെ പുതിയ മുഖം

ഉള്ളടക്കം

1. തെന്മലയുടെ രൂപീകരണവും ആസൂത്രിത ഇക്കോടൂറിസം സങ്കൽപ്പവും
2. തെന്മലയിലെ ശാസ്ത്രീയ മേഖലകൾ: കൾച്ചർ, അഡ്വഞ്ചർ, ലെഷർ സോണുകൾ
3. കാനോപ്പി വാക്ക്‌വേയും ചിത്രശലഭ സഫാരിയും: വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന പ്രകൃതി കാഴ്ചകൾ
4. തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം: പ്രാദേശിക സമൂഹ ശാക്തീകരണവും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും
5. നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും ആധുനികവൽക്കരണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും
6. ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനും ഉണ്ടാകുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളും വികസന സാധ്യതകളും
7. സുസ്ഥിര വിനോദസഞ്ചാരത്തിനായുള്ള നയപരമായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ
8. ഉപസംഹാരം
9. സ്രോതസ്സുകൾ

പ്രകൃതിരമണീയമായ പശ്ചിമഘട്ട മലനിരകളുടെ താഴ്‌വരയിൽ, കല്ലടയാറിന്റെ ഓളപ്പരപ്പും നിബിഡ വനങ്ങളും സംഗമിക്കുന്ന കൊല്ലം ജില്ലയിലെ തെന്മല ഇന്ന് ആഗോള ടൂറിസം ഭൂപടത്തിൽ തിളങ്ങിനിൽക്കുന്നത് ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ ആസൂത്രിത ഇക്കോടൂറിസം കേന്ദ്രം (India’s First Planned Ecotourism Destination) എന്ന സവിശേഷ പദവിയോടെയാണ്. വിനോദസഞ്ചാരം എന്നാൽ വൻകിട കോൺക്രീറ്റ് റിസോർട്ടുകളും പരിസ്ഥിതി നാശവുമാണെന്ന പരമ്പരാഗത സങ്കൽപ്പങ്ങളെ തിരുത്തിക്കുറിച്ചു കൊണ്ട്, പ്രകൃതിസംരക്ഷണവും (Nature Conservation) പ്രാദേശിക ജനതയുടെ ഉപജീവനവും (Community Livelihood) പരസ്പരം കൈകോർത്തുപോകുന്ന തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം പദ്ധതി കേരളത്തിന്റെ ഹരിതവികസന മാതൃകകളിൽ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ ഒന്നാണ്.

കൊല്ലം നഗരത്തിൽ നിന്ന് 66 കിലോമീറ്ററും തിരുവനന്തപുരത്ത് നിന്ന് 72 കിലോമീറ്ററും അകലെ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന തെന്മല, ‘തേൻ ഒഴുകുന്ന മല’ എന്നാണ് അർത്ഥമാക്കുന്നത്. ഔഷധഗുണമുള്ള ശുദ്ധമായ വനതേനിന്റെ ലഭ്യതയാലാണ് ഈ മലനിരകൾക്ക് ഈ പേര് ലഭിച്ചത്. തെന്മല അണക്കെട്ടും അതിനെ ചുറ്റപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന 171 ചതുരശ്ര കിലോമീറ്റർ വിസ്തൃതിയുള്ള ഷെന്തുരുണി വന്യജീവി സങ്കേതവും (Shendurney Wildlife Sanctuary) ഉൾപ്പെടുന്ന ഈ ഭൂപ്രദേശം ജൈവവൈവിധ്യത്തിന്റെ വലിയൊരു കലവറയാണ്. തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം പ്രൊമോഷൻ സൊസൈറ്റിയുടെ (TEPS) നേതൃത്വത്തിൽ വനംവകുപ്പും വിനോദസഞ്ചാര വകുപ്പും സംയുക്തമായാണ് ഈ ഹരിത പദ്ധതി വിജയകരമായി നടപ്പിലാക്കിവരുന്നത്.

സാഹസികതയും വിജ്ഞാനവും പ്രകൃതിഭംഗിയും ഒത്തുചേരുന്ന ശാസ്ത്രീയമായ സോണിംഗ് സംവിധാനത്തിലൂടെ (Scientific Zoning) രൂപകൽപ്പന ചെയ്തിട്ടുള്ള തെന്മല, പരിസ്ഥിതിക്ക് ഒട്ടും കോട്ടം തട്ടാതെ സഞ്ചാരികൾക്ക് വനത്തെ തൊട്ടറിയാനുള്ള അവസരമൊരുക്കുന്നു. മരങ്ങളുടെ തലപ്പിലൂടെയുള്ള കാനോപ്പി വാക്ക്‌വേ (Canopy Walkway), പാറ കയറ്റം, റിവർ ക്രോസിംഗ്, ചിത്രശലഭ പാർക്ക്, മ്യൂസിക്കൽ ഡാൻസിംഗ് ഫൗണ്ടൻ, മാൻ പുനരധിവാസ കേന്ദ്രം തുടങ്ങി വൈവിധ്യമാർന്ന ആകർഷണങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്. പരിസ്ഥിതി ബോധവൽക്കരണത്തോടൊപ്പം ഗ്രാമീണ യുവതയ്ക്ക് മാന്യമായ തൊഴിൽ നൽകാനും ഈ സംരംഭത്തിന് സാധിക്കുന്നു.

യുനെസ്കോയുടെ ലോക പൈതൃക പട്ടികയിൽ ഇടംപിടിച്ച അഗസ്ത്യമല ബയോസ്ഫിയർ റിസർവിന്റെ (Agasthyamala Biosphere Reserve) വടക്കേ അറ്റത്താണ് തെന്മല സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. അയ്യായിരത്തിലധികം വർഷം പഴക്കമുള്ള ശിലായുഗ ഗുഹാചിത്രങ്ങൾ കണ്ടെത്തിയ പ്രസിദ്ധമായ ഷെന്തുരുണി ഗുഹ ഈ കാടുകളിലാണ് ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. കല്ലടയാറ്റിൽ പരപ്പാർ അണക്കെട്ട് നിർമ്മിച്ചതിനെത്തുടർന്ന് രൂപപ്പെട്ട വിശാലമായ തടാകവും, അതിനെ തഴുകിനിൽക്കുന്ന ചോലക്കാടുകളും ചേരുമ്പോൾ തെന്മല സഞ്ചാരികളുടെ മനസ്സ് കുളിർപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഭൂലോക സ്വർഗ്ഗമായി മാറുന്നു. പ്രകൃതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യാതെയുള്ള ടൂറിസം വികസനം എങ്ങനെ സാധ്യമാക്കാം എന്നതിന് തെന്മല ലോകത്തിന് നൽകുന്ന ഉത്തരം തികച്ചും വിപ്ലവകരമാണ്.

തെന്മലയുടെ രൂപീകരണവും ആസൂത്രിത ഇക്കോടൂറിസം സങ്കൽപ്പവും

കേരള ടൂറിസം ഔദ്യോഗിക പോർട്ടൽ വ്യക്തമാക്കുന്നതുപോലെ, 1990-കളുടെ അവസാനത്തിലാണ് ലോകോത്തര നിലവാരത്തിലുള്ള ഒരു ആസൂത്രിത ഇക്കോടൂറിസം കേന്ദ്രം എന്ന ആശയം തെന്മലയിൽ പരീക്ഷിച്ച് തുടങ്ങിയത്. അനിയന്ത്രിതമായ വിനോദസഞ്ചാരം സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങളും വനനശീകരണവും തടയാൻ കർശനമായ നിയന്ത്രണങ്ങളോടെയാണ് പദ്ധതി വിഭാവനം ചെയ്തത്. ഇതിനായി രൂപീകരിച്ച തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം പ്രൊമോഷൻ സൊസൈറ്റി (TEPS) സർക്കാർ-തദ്ദേശ സ്വയംഭരണ തലത്തിലുള്ള ആദ്യത്തെ പ്രത്യേക ഭരണ സംവിധാനമായി മാറി.

ഇക്കോടൂറിസത്തിന്റെ ആഗോള മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിച്ചുകൊണ്ട് പ്രകൃതി വിഭവങ്ങളുടെ അമിത ചൂഷണം ഒഴിവാക്കുക, തദ്ദേശവാസികൾക്ക് ടൂറിസത്തിൽ നിന്ന് നേരിട്ട് സാമ്പത്തിക നേട്ടം ലഭ്യമാക്കുക, സഞ്ചാരികളിൽ പ്രകൃതിസ്നേഹം വളർത്തുക എന്നീ മൂന്ന് സുപ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങളാണ് ഈ പദ്ധതിയിലൂടെ പ്രാവർത്തികമാക്കിയത്.

വനത്തിന്റെ കാതലായ ഭാഗങ്ങളെ സന്ദർശക ബാഹുല്യത്തിൽ നിന്ന് മാറ്റിനിർത്തി, കൃത്യമായി തിട്ടപ്പെടുത്തിയ മേഖലകളിൽ മാത്രം ടൂറിസം പ്രവർത്തനങ്ങൾ പരിമിതപ്പെടുത്തുന്ന തത്വമാണ് തെന്മലയെ മറ്റ് വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങളിൽ നിന്ന് വേറിട്ടുനിർത്തുന്നത്.

ഐക്യരാഷ്ട്രസഭയുടെ ലോക വിനോദസഞ്ചാര സംഘടന (UNWTO) മുന്നോട്ടുവെച്ച കർശനമായ ഇക്കോടൂറിസം തത്വങ്ങൾ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് തെന്മലയുടെ മാസ്റ്റർ പ്ലാൻ തയ്യാറാക്കിയത്. വനംവകുപ്പും വിനോദസഞ്ചാര വകുപ്പും ജലവിഭവ വകുപ്പും ഒരേ മനസ്സോടെ കൈകോർത്താണ് ഈ വിപ്ലവകരമായ പദ്ധതി യാഥാർത്ഥ്യമാക്കിയത്. വനത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി വാഹക ശേഷിക്ക് (Carrying Capacity) അനുസൃതമായി ഓരോ ദിവസവും പ്രവേശിക്കാവുന്ന സന്ദർശകരുടെ എണ്ണത്തിൽ കർശനമായ പരിധി നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇത് കാടിന്റെ സ്വച്ഛത നഷ്ടപ്പെടാതെ സൂക്ഷിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.

പ്രകൃതിക്ക് ഭാരമാകാത്ത രീതിയിലുള്ള പരിസ്ഥിതി സൗഹൃദ വാസ്തുവിദ്യയാണ് (Eco-friendly Architecture) തെന്മലയിലെ കോട്ടേജുകൾക്കും വിവര കേന്ദ്രങ്ങൾക്കുമായി ഉപയോഗിച്ചിരിക്കുന്നത്. കോൺക്രീറ്റിന്റെ ഉപയോഗം പരമാവധി കുറച്ച് മുളയും വെട്ടുകല്ലും തടിയും ഉപയോഗിച്ചാണ് കെട്ടിടങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നത്. മഴവെള്ള സംഭരണികളും സൗരോർജ്ജ പാനലുകളും സ്വാഭാവിക വായുസഞ്ചാരമുള്ള മുറികളും തെന്മലയിലെ താമസ സൗകര്യങ്ങളുടെ മാറ്റുകൂട്ടുന്നു. കാടിന്റെ പ്രകൃതിദത്തമായ അന്തരീക്ഷത്തെ അലോസരപ്പെടുത്തുന്ന വലിയ ശബ്ദ-വെളിച്ച സംവിധാനങ്ങൾ ഇവിടെ പൂർണ്ണമായി നിരോധിച്ചിട്ടുണ്ട്. തെന്മല ഇക്കോടൂറിസത്തിന്റെ വിജയം കണ്ടറിഞ്ഞ് മറ്റ് സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ വനം-വിനോദസഞ്ചാര വകുപ്പുകൾ ഇവിടുത്തെ ഭരണസംവിധാനത്തെക്കുറിച്ച് പഠിക്കാൻ വിദഗ്ദ്ധ സംഘങ്ങളെ അയക്കാറുണ്ട്. ആഗോള തലത്തിൽ തന്നെ സുസ്ഥിര വിനോദസഞ്ചാരത്തിന്റെ മികച്ച ഉദാഹരണമായാണ് തെന്മല ഇന്ന് വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും സാമ്പത്തിക വളർച്ചയും തമ്മിൽ വൈരുദ്ധ്യമില്ലെന്ന് തെന്മല തെളിയിക്കുന്നു.

തെന്മലയിലെ ശാസ്ത്രീയ മേഖലകൾ: കൾച്ചർ, അഡ്വഞ്ചർ, ലെഷർ സോണുകൾ

കേരള ടൂറിസം റിസോഴ്സ് ഗൈഡ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നതുപോലെ, തെന്മല പദ്ധതിയെ മൂന്ന് പ്രധാന സോണുകളായാണ് (Three Distinct Zones) ശാസ്ത്രീയമായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നത്:

• കൾച്ചർ സോൺ (Culture Zone): കേരളത്തിന്റെ തനത് സംസ്കാരവും ഭക്ഷണരീതികളും കരകൗശല ഉത്പന്നങ്ങളും പരിചയപ്പെടുത്തുന്ന മേഖലയാണിത്. ഇവിടെയുള്ള ആംഫി തിയേറ്ററിൽ പരമ്പരാഗത കലാരൂപങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സന്ധ്യാസമയങ്ങളിൽ സംഗീതത്തിനൊപ്പം നൃത്തം ചെയ്യുന്ന പ്രകൃതിസൗഹൃദ മ്യൂസിക്കൽ ഡാൻസിംഗ് ഫൗണ്ടൻ സഞ്ചാരികളെ ഏറെ ആകർഷിക്കുന്ന ഒന്നാണ്. തദ്ദേശവാസികൾ നിർമ്മിക്കുന്ന ശുദ്ധമായ വനതേനും മുള ഉത്പന്നങ്ങളും ഇവിടെയുള്ള ഇക്കോ-ഷോപ്പുകൾ വഴി വിറ്റഴിക്കുന്നു.
• അഡ്വഞ്ചർ സോൺ (Adventure Zone): പ്രകൃതിയുടെ സ്വാഭാവിക തടസ്സങ്ങളെ ഉപയോഗപ്പെടുത്തി സാഹസിക വിനോദങ്ങൾക്കായി ഒരുക്കിയിട്ടുള്ള മേഖല. പ്രകൃതിദത്ത പാറകളിലെ റോക്ക് ക്ലൈംബിംഗ് (Rock Climbing), റാപ്പല്ലിംഗ് (Rappelling), കല്ലടയാറിന് കുറുകെയുള്ള റിവർ ക്രോസിംഗ് (River Crossing), മൗണ്ടൻ ബൈക്കിംഗ് എന്നിവ യുവാക്കൾക്ക് ആവേശകരമായ അനുഭവമാണ് പകരുന്നത്.
• ലെഷർ സോൺ (Leisure Zone): ശാന്തമായി പ്രകൃതി ആസ്വദിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന കുടുംബങ്ങൾക്കായുള്ള കേന്ദ്രം. മനോഹരമായ നടപ്പാതകളും ലോട്ടസ് പോണ്ടും ശില്പവനവും (Sculpture Garden) ഇവിടെയുണ്ട്. മനുഷ്യനും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള പാരസ്പര്യം വ്യക്തമാക്കുന്ന ശില്പങ്ങൾ ഈ പാർക്കിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്.

തെന്മലയിലെ പ്രധാന ആകർഷണങ്ങളിലൊന്നാണ് കാട്ടിൽ നിന്നും പരിക്കേൽക്കുകയോ ഒറ്റപ്പെട്ടുപോവുകയോ ചെയ്യുന്ന മാനുകളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന മാൻ പുനരധിവാസ കേന്ദ്രം (Deer Rehabilitation Centre). പുള്ളിമാനുകൾ, മ്ലാവുകൾ, കേഴമാനുകൾ എന്നിവയെ അവയുടെ സ്വാഭാവിക അന്തരീക്ഷത്തിൽ കണ്ടുമനസ്സിലാക്കാൻ സന്ദർശകർക്ക് ഇവിടെ സൗകര്യമുണ്ട്. കൂടാതെ പ്രകൃതി സൗഹൃദമായ സൈക്ലിംഗ് ട്രാക്കുകളിലൂടെയുള്ള മൗണ്ടൻ ബൈക്കിംഗും, തേക്ക് തോട്ടങ്ങൾക്കിടയിലൂടെയുള്ള കാൽനട യാത്രകളും സഞ്ചാരികൾക്ക് പുത്തൻ ഉന്മേഷം പകരുന്നു.

ദേശീയ സാഹസിക ടൂറിസം മാർഗ്ഗരേഖകൾ (National Adventure Tourism Guidelines) കർശനമായി പാലിച്ചുകൊണ്ടാണ് അഡ്വഞ്ചർ സോണിലെ ഓരോ വിനോദങ്ങളും സജ്ജീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. അന്താരാഷ്ട്ര സുരക്ഷാ മാനദണ്ഡങ്ങളുള്ള സേഫ്റ്റി ബെൽറ്റുകളും ഹെൽമെറ്റുകളും വിദഗ്ദ്ധ പരിശീലനം സിദ്ധിച്ച ജീവനക്കാരുടെ സാന്നിധ്യവും സഞ്ചാരികൾക്ക് ഭയരഹിതമായി സാഹസികത ആസ്വദിക്കാൻ ആത്മവിശ്വാസം നൽകുന്നു. ജലസസ്യങ്ങളുടെ വലിയ ശേഖരമുള്ള ലോട്ടസ് പോണ്ടും, ഔഷധസസ്യ തോട്ടവും സന്ദർശകർക്ക് ശാന്തമായ പ്രകൃതി അനുഭവം പകരുന്ന മറ്റൊരു സവിശേഷതയാണ്. വിവിധ പ്രായത്തിലുള്ള സഞ്ചാരികൾക്ക് അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ വിനോദങ്ങൾ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നത് തെന്മലയുടെ വലിയൊരു ആകർഷണമാണ്. കുട്ടികൾക്കും മുതിർന്നവർക്കും ഒരുപോലെ ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയുന്ന സുരക്ഷിതമായ അന്തരീക്ഷമാണ് ഇവിടെയുള്ളത്. കുടുംബത്തോടൊപ്പം സമയം ചെലവഴിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് തികച്ചും സുരക്ഷിതമായ ഒരിടമാണിത്.

കാനോപ്പി വാക്ക്‌വേയും ചിത്രശലഭ സഫാരിയും: വിസ്മയിപ്പിക്കുന്ന പ്രകൃതി കാഴ്ചകൾ

കേരള ട്രാവൽ & വൈൽഡ് ലൈഫ് റിവ്യൂ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നതുപോലെ, തെന്മലയിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ആകർഷണങ്ങളിലൊന്നാണ് ഉയരമുള്ള മരങ്ങൾക്കിടയിലൂടെ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന കാനോപ്പി വാക്ക്‌വേ (Canopy Walkway). വനത്തിന്റെ അടിത്തട്ടിലൂടെ മാത്രം സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആളുകൾക്ക് മരങ്ങളുടെ മുകൾത്തട്ടിലൂടെ നടക്കാനും, പക്ഷികളെയും ചെറുജീവികളെയും അവയുടെ സ്വാഭാവിക ആവാസവ്യവസ്ഥയിൽ തൊട്ടടുത്തുനിന്ന് നിരീക്ഷിക്കാനും ഈ തൂക്കുപാലം പോലുള്ള നടപ്പാത അവസരമൊരുക്കുന്നു.

മറ്റൊരു സവിശേഷമായ പദ്ധതിയാണ് തെന്മലയിലെ ചിത്രശലഭ സഫാരി പാർക്ക് (Butterfly Safari Park). ഇന്ത്യയിൽ ആദ്യമായി ഒരുക്കിയ ഈ തുറന്ന ബട്ടർഫ്ലൈ പാർക്കിൽ ചിത്രശലഭങ്ങൾക്ക് പ്രജനനത്തിനും തേൻ കുടിക്കാനും അനുയോജ്യമായ പ്രത്യേക സസ്യങ്ങൾ നട്ടുപിടിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിന് അപൂർവ്വയിനം ചിത്രശലഭങ്ങളാണ് വർണ്ണച്ചിറകുകളുമായി ഇവിടെ വിരുന്നെത്തുന്നത്.

കൂടാതെ അണക്കെട്ടിന്റെ റിസർവോയറിലൂടെയുള്ള ബോട്ടിംഗ് സഞ്ചാരികളെ ഷെന്തുരുണി വന്യജീവി സങ്കേതത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ആനക്കൂട്ടങ്ങളും കാട്ടുപോത്തുകളും മ്ലാpermission-ലൂടെ ദാഹമകറ്റാൻ കായൽത്തീരത്ത് എത്തുന്ന കാഴ്ചകൾ സഞ്ചാരികൾക്ക് അവിസ്മരണീയമായ അനുഭവമാണ് നൽകുന്നത്.

ഷെന്തുരുണി വന്യജീവി സങ്കേതത്തിന് ആ പേര് നൽകിയ ‘ചെങ്കുറിഞ്ഞി’ (Gluta travancorica) എന്ന അപൂർവ്വയിനം വൃക്ഷങ്ങൾ ഈ കാടുകളിലാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ കാണപ്പെടുന്നത്. കഠിനമായ സന്ധിവേദനയ്ക്കും മറ്റ് രോഗങ്ങൾക്കും ആദിവാസികൾ മരുന്നായി ഉപയോഗിക്കുന്ന ഈ മരങ്ങൾ പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ തനത് ജൈവ സമ്പത്താണ്. സിംഹവാലൻ കുരങ്ങുകൾ, മലബാർ മലയണ്ണാനുകൾ, മലമുഴക്കി വേഴാമ്പലുകൾ, വിവിധയിനം കാട്ടുപക്ഷികൾ എന്നിവയുടെ കളകൂജനം കാനോപ്പി വാക്ക്‌വേയിലൂടെ നടക്കുന്ന സഞ്ചാരികൾക്ക് അപൂർവ്വ വിരുന്നൊരുക്കുന്നു.

പക്ഷിനിരീക്ഷകരുടെ പറുദീസ കൂടിയാണ് തെന്മലയും ഷെന്തുരുണിയും. മലബാർ ട്രോഗൺ, ശ്രീലങ്കൻ ഫ്രോഗ്മൗത്ത്, നീലഗിരി മരപ്രാവ്, കാട്ടുനായ്ക്കൾ എന്നിവയുൾപ്പെടെ 250-ലധികം പക്ഷിവർഗ്ഗങ്ങളും അപൂർവ്വയിനം തുമ്പികളും ഇവിടെ സ്വൈര്യമായി വിഹരിക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതി പ്രവർത്തകർക്കും വിദ്യാർത്ഥികൾക്കും വനത്തിലെ ജീവജാലങ്ങളുടെ ജീവിതരീതികൾ നേരിട്ട് കണ്ട് പഠിക്കാനുള്ള മികച്ചൊരു ഗവേഷണ കേന്ദ്രം കൂടിയാണ് ഈ പ്രദേശം. വനത്തിന്റെ ശാന്തതയിൽ മണിക്കൂറുകളോളം ചെലവഴിക്കാൻ കഴിയുന്നത് നഗരജീവിതത്തിന്റെ തിരക്കുകളിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് വലിയൊരു മാനസികാശ്വാസം നൽകുന്നു. പ്രകൃതിയുടെ സംഗീതം ആസ്വദിക്കാൻ ഇതിലും മികച്ച മറ്റൊരു ഇടമില്ല.

വനത്തിനുള്ളിലൂടെയുള്ള ശാന്തമായ ജലാശയത്തിലൂടെ ബോട്ട് തുഴയുമ്പോൾ പ്രകൃതി ഒരുക്കുന്ന വിസ്മയങ്ങൾ വാക്കുകൾക്ക് അതീതമാണ്. കാട്ടുമരങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉതിർന്നുവീഴുന്ന കാട്ടുപൂക്കളുടെ സുഗന്ധവും, കുളിർകാറ്റും ഏതൊരു സഞ്ചാരിയുടെയും ക്ഷീണം അകറ്റും. പരിസ്ഥിതിയെ തൊട്ടറിഞ്ഞുള്ള ഈ യാത്ര സഞ്ചാരികളിൽ പ്രകൃതിസ്നേഹത്തിന്റെ പുതിയൊരു വിത്ത് പാകുന്നുണ്ട്. വനത്തിന്റെ നിശ്ശബ്ദതയിൽ അലിഞ്ഞുചേരാൻ കൊതിക്കുന്ന പ്രകൃതിസ്നേഹികൾക്ക് ഇതൊരു അമൂല്യ സമ്മാനമാണ്.

തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം: പ്രാദേശിക സമൂഹ ശാക്തീകരണവും പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണവും

റിസർച്ച് ഗേറ്റ് ശാസ്ത്ര പഠനം വ്യക്തമാക്കുന്നതുപോലെ, തെന്മല പദ്ധതിയുടെ യഥാർത്ഥ വിജയം അവിടെയുള്ള സാധാരണ ജനങ്ങളുടെ പങ്കാളിത്തത്തിലാണ്. വനമേഖലയിൽ വനവിഭവങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് ദുരിതപൂർണ്ണമായ ജീവിതം നയിച്ചിരുന്ന കാട്ടുനായ്ക്കർ, കാണിക്കാർ തുടങ്ങിയ ആദിവാസി വിഭാഗങ്ങൾക്കും ഗ്രാമീണ തൊഴിലാളികൾക്കും തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം സ്ഥിരമായ വരുമാന മാർഗ്ഗം തുറന്നുനൽകി.

ഇവിടുത്തെ ട്രെക്കിംഗ് ഗൈഡുകൾ, ബോട്ട് ഡ്രൈവർമാർ, അഡ്വഞ്ചർ ഇൻസ്ട്രക്ടർമാർ, സുരക്ഷാ ജീവനക്കാർ എന്നിവരെല്ലാം തന്നെ പ്രാദേശിക യുവാക്കളാണ്. ഇവർക്ക് ഇംഗ്ലീഷ്, ഹിന്ദി ഭാഷകളിലും പ്രഥമശുശ്രൂഷയിലും പ്രൊഫഷണൽ പരിശീലനം നൽകിയിട്ടുണ്ട്. കാടിനെ അടുത്തറിയാവുന്ന ഈ ഗൈഡുകൾ വന്യജീവികളെ ശല്യം ചെയ്യാതെ സഞ്ചാരികളെ നയിക്കാൻ അതീവ ശ്രദ്ധാലുക്കളാണ്.

ടൂറിസത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന വരുമാനത്തിന്റെ ഒരു വിഹിതം വനസംരക്ഷണത്തിനും പ്രാദേശിക അടിസ്ഥാന സൗകര്യ വികസനത്തിനുമായാണ് വിനിയോഗിക്കുന്നത്. ഇത് വനവിഭവങ്ങൾ അനധികൃതമായി കടത്തുന്നതും നായാട്ടും പൂർണ്ണമായി ഇല്ലാതാക്കാൻ വലിയ തോതിൽ സഹായിച്ചു.

വനസംരക്ഷണ സമിതികളും (Vana Samrakshana Samithi – VSS) ഇക്കോ ഡെവലപ്‌മെന്റ് കമ്മിറ്റികളും (EDC) വഴിയാണ് പ്രദേശവാസികളെ തെന്മലയുടെ വികസനത്തിൽ പങ്കാളികളാക്കിയിരിക്കുന്നത്. കാട്ടുതേൻ, കുറുന്തോട്ടി, കരിങ്ങാലി, കുരുമുളക് തുടങ്ങിയ വനവിഭവങ്ങൾ ശാസ്ത്രീയമായി സംസ്കരിച്ച് ആകർഷകമായ പാക്കറ്റുകളിലാക്കി വിൽക്കുന്നതിലൂടെ നൂറുകണക്കിന് കുടുംബങ്ങൾക്കാണ് മാന്യമായ വരുമാനം ലഭിക്കുന്നത്. നാട്ടുകാർ നടത്തുന്ന ഹോംസ്റ്റേകൾക്ക് സർക്കാർ ഗ്രീൻ പാം സർട്ടിഫിക്കേഷൻ നൽകി പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കുന്നുണ്ട്.

കുടുംബശ്രീ യൂണിറ്റുകളിലെ സ്ത്രീകളാണ് തെന്മലയിലെ നാടൻ ഭക്ഷണശാലകൾ നടത്തുന്നത്. കപ്പയും മീൻകറിയും ചൂടുള്ള പത്തിരിയും വനമൂലികകൾ ചേർത്ത ഔഷധ ചായയും സഞ്ചാരികൾക്ക് വിളമ്പുന്നതിലൂടെ ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകൾക്ക് മികച്ച സാമ്പത്തിക സ്വയംപര്യാപ്തത കൈവരിക്കാൻ സാധിക്കുന്നു. കൂടാതെ മുളയും ചിരട്ടയും ഉപയോഗിച്ചുള്ള കരകൗശല വസ്തുക്കൾ സഞ്ചാരികൾക്ക് മുന്നിൽ വെച്ചുതന്നെ നിർമ്മിച്ച് വിൽക്കുന്ന തത്സമയ വർക്ക്‌ഷോപ്പുകളും ഇവിടെ സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. തദ്ദേശവാസികളുടെ പങ്കാളിത്തം ഉറപ്പാക്കിയത് വഴി വിനോദസഞ്ചാര മേഖലയിലെ ചൂഷണങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി ഒഴിവാക്കാൻ സാധിച്ചു. നാട്ടുകാരുടെ സ്നേഹപൂർണ്ണമായ പെരുമാറ്റം സഞ്ചാരികളുടെ മനസ്സിൽ മായാത്ത ഓർമ്മയായി അവശേഷിക്കും.

തദ്ദേശീയമായ കാർഷിക ഉത്പന്നങ്ങൾക്ക് മികച്ച വിപണി ഉറപ്പാക്കാൻ ഇക്കോടൂറിസം വലിയൊരു പങ്കുവഹിക്കുന്നുണ്ട്. പ്രദേശത്തെ കർഷകർ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്ന ജൈവ പച്ചക്കറികളും പഴവർഗ്ഗങ്ങളും ഇവിടെയെത്തുന്ന സഞ്ചാരികൾക്ക് നേരിട്ട് വാങ്ങാൻ സാധിക്കുന്നത് ഗ്രാമീണ സമ്പദ്‌വ്യവസ്ഥയെ കൂടുതൽ ചലനാത്മകമാക്കുന്നു. തദ്ദേശീയരായ യുവാക്കൾക്ക് തൊഴിൽ നൽകുന്നതിലൂടെ ഗ്രാമത്തിന്റെ മുഖച്ഛായ തന്നെ മാറിക്കഴിഞ്ഞു.

നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും ആധുനികവൽക്കരണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും

രണ്ട് പതിറ്റാണ്ടിലേറെയായി മാതൃകാപരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്ന തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം ഇന്ന് ചില പുതിയ വെല്ലുവിളികളും അഭിമുഖീകരിക്കുന്നുണ്ട്:

• അടിസ്ഥാന സൗകര്യങ്ങളുടെ കാലപ്പഴക്കം: പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച പല ഉപകരണങ്ങൾക്കും നടപ്പാതകൾക്കും സമഗ്രമായ അറ്റകുറ്റപ്പണികളും നവീകരണവും അനിവാര്യമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരത്തിലുള്ള പുതിയ അഡ്വഞ്ചർ ഉപകരണങ്ങൾ ഇവിടെ സ്ഥാപിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
• ഗതാഗത കണക്റ്റിവിറ്റി: കൊല്ലം-ചെങ്കോട്ട റെയിൽവേ പാതയും കൊല്ലം-തിരുമംഗലം ദേശീയപാതയും തെന്മലയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, വിദേശ സഞ്ചാരികൾക്കായി കൊച്ചി, തിരുവനന്തപുരം വിമാനത്താവളങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള നേരിട്ടുള്ള കണക്റ്റിവിറ്റി വർദ്ധിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
• കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനവും വെള്ളപ്പൊക്കവും: കാലവർഷത്തിൽ കല്ലടയാറ്റിലുണ്ടാകുന്ന ജലനിരപ്പ് ഉയർച്ചയും അണക്കെട്ടിന്റെ വൃഷ്ടിപ്രദേശത്തെ ശക്തമായ മണ്ണിടിച്ചിലുകളും ചില സീസണുകളിൽ ടൂറിസത്തെ സാരമായി ബാധിക്കാറുണ്ട്.

കൊല്ലം-തിരുമംഗലം ദേശീയപാതയിലൂടെ (NH 744) പോകുന്ന ശബരിമല തീർത്ഥാടകരും തമിഴ്നാട്ടിലേക്കുള്ള യാത്രക്കാരും വലിച്ചെറിയുന്ന പ്ലാസ്റ്റിക് മാലിന്യങ്ങൾ കല്ലടയാറ്റിലെയും വനപാതകളിലെയും പരിസ്ഥിതിക്ക് വലിയ ഭീഷണിയാണ് ഉയർത്തുന്നത്. ഇതിനെ പ്രതിരോധിക്കാൻ ഹരിത കർമ്മ സേനയുടെ സഹായത്തോടെ വനപാതകളിൽ സ്ഥിരമായ ശുചീകരണ ഡ്രൈവുകൾ നടത്തേണ്ടത് അത്യന്താപേക്ഷിതമാണ്. പ്രകൃതിയുടെ തുലനാവസ്ഥ കാത്തുസൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് മാത്രമേ ടൂറിസത്തിന് മുന്നോട്ടുപോകാൻ കഴിയൂ എന്ന കർശനമായ ബോധ്യം ഓരോ ഘട്ടത്തിലും അധികൃതർ പുലർത്തേണ്ടതുണ്ട്. പ്രകൃതിയുടെ നിയമങ്ങൾ അനുസരിച്ച് മാത്രം വികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾ മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകണം.

തമിഴ്നാട്ടിലെ വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രമായ കുറ്റാലം വെള്ളച്ചാട്ടവുമായി (Courtallam) തെന്മലയെ ബന്ധിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അന്തർസംസ്ഥാന ഇക്കോടൂറിസം സർക്യൂട്ട് വികസിപ്പിക്കാൻ സാധിക്കും. മഴക്കാലത്ത് കുറ്റാലത്ത് എത്തുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് സഞ്ചാരികളെ പാലരുവി വെള്ളച്ചാട്ടത്തിലേക്കും തെന്മലയിലേക്കും ആകർഷിക്കാൻ കേരള-തമിഴ്നാട് ടൂറിസം വകുപ്പുകൾ സംയുക്ത പാക്കേജുകൾ ആവിഷ്കരിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനും ഉണ്ടാകുന്ന പ്രത്യാഘാതങ്ങളും വികസന സാധ്യതകളും

തെന്മല ഉയർത്തിക്കാട്ടിയ ഇക്കോടൂറിസം മാതൃക ഇന്ത്യയിലെ മറ്റ് വനമേഖലകൾക്ക് വലിയൊരു മാതൃകയാണ് സമ്മാനിക്കുന്നത്:

• ഗ്രീൻ സർക്യൂട്ട് വികസനം: പാലരുവി വെള്ളച്ചാട്ടം, പതിമൂന്ന് കണ്ണറ പാലം (13 Arch Bridge), തെന്മല ഡാം, റോസ്മല, കുളത്തൂപ്പുഴ ക്ഷേത്രം എന്നിവയെ കോർത്തിണക്കി ഒരു ബൃഹത്തായ ‘സതേൺ ഇക്കോ സർക്യൂട്ട്’ വികസിപ്പിക്കാൻ സാധിക്കും.
• റെയിൽ ടൂറിസം സംയോജനം: പശ്ചിമഘട്ട മലനിരകളിലൂടെ വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞു പോകുന്ന പൈതൃക കൊല്ലം-ചെങ്കോട്ട മീറ്റർഗേജ് പാതയുടെ ചരിത്രപരമായ വിസ്മയങ്ങൾ വിസ്റ്റാഡോം (Vistadome) കോച്ചുകൾ വഴി സഞ്ചാരികളിലേക്ക് എത്തിക്കാം.
• വിദ്യാഭ്യാസ ടൂറിസം (Edu-Tourism): സ്കൂൾ-കോളേജ് വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് ജൈവവൈവിധ്യത്തെയും കാലാവസ്ഥാ സംരക്ഷണത്തെയും കുറിച്ച് പ്രായോഗിക പഠനം നടത്താനുള്ള ഏറ്റവും മികച്ച പ്രകൃതി പാഠശാലയായി തെന്മലയെ മാറ്റാം.

ചെങ്കോട്ട-കൊല്ലം പൈതൃക റെയിൽവേ ലൈനിലൂടെ വിസ്റ്റാഡോം ട്രെയിൻ സർവീസുകൾ ആരംഭിക്കുന്നത് തെന്മലയിലെ ടൂറിസത്തിന് വൻ കുതിപ്പേകും. ട്രെയിനിലിരുന്ന് പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ വന്യസൗന്ദര്യവും ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ പതിമൂന്ന് കണ്ണറ പാലവും ആസ്വദിക്കാൻ സഞ്ചാരികൾ ഒഴുകിയെത്തും. കൂടാതെ മലയോര ഗ്രാമമായ റോസ്മലയിലേക്കുള്ള ഓഫ്-റോഡ് സഫാരികൾ സാഹസിക സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കുന്ന മറ്റൊരു പ്രധാന ആകർഷണമായി വളർന്നുവരുന്നുണ്ട്.

വനമേഖലയിലെ കാട്ടുതീ തടയുന്നതിനും ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണത്തിനുമായി ആധുനിക ഡ്രോൺ നിരീക്ഷണ സംവിധാനങ്ങളും വയർലെസ്സ് നെറ്റ്‌വർക്കുകളും തെന്മലയിൽ കാര്യക്ഷമമായി ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കും. ഇത് വന്യമൃഗങ്ങളുടെ സഞ്ചാരപഥങ്ങൾ നിരീക്ഷിക്കാനും മനുഷ്യ-വന്യജീവി സംഘർഷങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാനും വലിയൊരു സഹായമാകും. കേരളത്തിന്റെ തെക്കൻ ജില്ലകളിലെ ടൂറിസം വികസനത്തിന് തെന്മല ഒരു വലിയ ഊർജ്ജമാണ് പകരുന്നത്. കൂടുതൽ ആഭ്യന്തര-വിദേശ സഞ്ചാരികളെ ആകർഷിക്കാൻ ഈ പദ്ധതിക്ക് കഴിയും. വിനോദസഞ്ചാരികളുടെ എണ്ണത്തിലുണ്ടാകുന്ന വർദ്ധനവ് നാടിന്റെ സാമ്പത്തിക വളർച്ചയ്ക്ക് ആക്കം കൂട്ടും.

സുസ്ഥിര വിനോദസഞ്ചാരത്തിനായുള്ള നയപരമായ നിർദ്ദേശങ്ങൾ

തെന്മല ഇക്കോടൂറിസത്തിന്റെ പ്രസക്തി വരുംതലമുറകൾക്കായി നിലനിർത്താൻ താഴെപ്പറയുന്ന കാര്യങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്:

• ഗ്രീൻ പ്രോട്ടോക്കോൾ കർശനമാക്കൽ: തെന്മലയെ പൂർണ്ണ പ്ലാസ്റ്റിക് രഹിത മേഖലയായി പ്രഖ്യാപിക്കുകയും പ്ലാസ്റ്റിക് കുപ്പികൾക്ക് പകരം സ്റ്റീൽ ബോട്ടിലുകൾ വിതരണം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുക.
• ഡിജിറ്റൽ ബുക്കിംഗ് ശൃംഖല: വിദേശ സഞ്ചാരികൾക്കായി ഓൺലൈൻ ക്യൂ ആർ കോഡ് ടിക്കറ്റിംഗും ഓഡിയോ ഗൈഡ് ആപ്പുകളും ഒരുക്കുക.
• ഇക്കോ-ഗൈഡുകൾക്ക് വിദേശ ഭാഷാ പരിശീലനം: ഫ്രഞ്ച്, ജർമ്മൻ, റഷ്യൻ തുടങ്ങിയ അന്താരാഷ്ട്ര ഭാഷകളിൽ തദ്ദേശീയ ഗൈഡുകൾക്ക് പ്രത്യേക ഭാഷാ നൈപുണ്യ പരിശീലനം നൽകുക.
• സോളാർ ബോട്ടിംഗ് വിപുലീകരണം: റിസർവോയറിലെ ഡീസൽ ബോട്ടുകൾക്ക് പകരം പൂർണ്ണമായും സൗരോർജ്ജത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ഹരിത ബോട്ടുകൾ ഘട്ടംഘട്ടമായി നടപ്പിലാക്കുക.
• മാലിന്യ പുനരുപയോഗ സംവിധാനം: ടൂറിസം കേന്ദ്രങ്ങളിൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ജൈവമാലിന്യങ്ങൾ പൂർണ്ണമായും ബയോഗ്യാസാക്കി മാറ്റുന്ന വികേന്ദ്രീകൃത പ്ലാന്റുകൾ സ്ഥാപിക്കുക.

ഉപസംഹാരം

പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കാതെയും തദ്ദേശീയ സംസ്കാരത്തെ നോവിക്കാതെയും ടൂറിസം എങ്ങനെ വിജയകരമായി നടപ്പാക്കാമെന്ന് ലോകത്തിന് കാണിച്ചുകൊടുത്ത ഹരിത വിസ്മയമാണ് തെന്മല ഇക്കോടൂറിസം. പശ്ചിമഘട്ടത്തിന്റെ മടിത്തട്ടിൽ പച്ചപ്പിന്റെ കുളിരുതേടിയെത്തുന്ന സഞ്ചാരികൾക്ക് ഇതൊരു വിനോദകേന്ദ്രം മാത്രമല്ല, പ്രകൃതിയെ സ്നേഹിക്കാനും സംരക്ഷിക്കാനും പഠിപ്പിക്കുന്ന ഒരു തുറന്ന വിദ്യാലയം കൂടിയാണ്. വരുംകാലങ്ങളിലും ഈ പച്ചപ്പ് കാത്തുസൂക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് തെന്മല മുന്നേറുമ്പോൾ അത് മാനവരാശിക്കും പരിസ്ഥിതിക്കും നൽകുന്ന സന്ദേശം സമാനതകളില്ലാത്തതാണ്. പ്രകൃതിയുടെ മനോഹാരിതയും മനുഷ്യന്റെ കരുതലും ഒന്നിക്കുന്ന തെന്മല കേരളത്തിന്റെ അഭിമാനമാണ്. വരുംതലമുറകൾക്ക് പച്ചപ്പ് നിറഞ്ഞ ഒരു നല്ല നാളെ സമ്മാനിക്കാൻ ഇത്തരം മാതൃകകൾ കൂടുതൽ കരുത്തോടെ സംരക്ഷിക്കപ്പെടണം. പ്രകൃതിയെ സ്നേഹിക്കുന്ന ഏതൊരു സഞ്ചാരിയുടെയും മനസ്സ് നിറയ്ക്കുന്ന അനുഭവമാണ് തെന്മല സമ്മാനിക്കുന്നത്. കാടും നാടും തമ്മിലുള്ള അതിർവരമ്പുകൾ മായ്ച്ചുകളഞ്ഞ് പ്രകൃതിയോട് ചേർന്നുനിൽക്കാൻ നമ്മെ പഠിപ്പിക്കുന്ന തെന്മലയുടെ പച്ചപ്പ് എന്നും അനശ്വരമായി നിലനിൽക്കും. ഈ പ്രകൃതി വിസ്മയത്തെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കേണ്ടത് നമ്മുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും കടമയാണ്. ഹരിത കേരളത്തിന്റെ തിലകക്കുറിയായി തെന്മല എന്നും തലയുയർത്തി നിൽക്കും. ഇത് പ്രകൃതി സ്നേഹികൾക്കുള്ള ഏറ്റവും വലിയ സമ്മാനമാണ്. വരുംതലമുറകൾക്കായി നാം കരുതിവെക്കുന്ന ഏറ്റവും വലിയ സൗഭാഗ്യമാണിത്. ഈ പച്ചപ്പ് വരുംതലമുറകൾക്കായി കാത്തുസൂക്ഷിക്കാൻ നമുക്ക് പ്രതിജ്ഞയെടുക്കാം. തെന്മലയുടെ ഹരിത സൗന്ദര്യം നമ്മുടെ മനസ്സുകളിൽ എന്നും മായാതെ നിൽക്കും. ഇത് നാടിന്റെ വലിയ അഭിമാനമാണ്. വനവും മനുഷ്യനും തമ്മിലുള്ള ഈ മനോഹരമായ ആത്മബന്ധം എന്നും നിലനിൽക്കട്ടെ. പ്രകൃതിയെ സ്നേഹിക്കാൻ പഠിപ്പിക്കുന്ന ഇത്തരം കേന്ദ്രങ്ങൾ കൂടുതൽ ഉയരങ്ങളിലേക്ക് വളരട്ടെ. ഇത് വരുംതലമുറകൾക്ക് നാം നൽകുന്ന വലിയൊരു സമ്മാനമാണ്. പ്രകൃതി സൗഹൃദ വിനോദസഞ്ചാരം നാടിന്റെ നന്മയ്ക്കായുള്ള ഏറ്റവും വലിയ മുതൽക്കൂട്ടാണ്. ഇത് കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി പാരമ്പര്യത്തിന് ലഭിച്ച ഏറ്റവും വലിയ കിരീടമാണ്. നമുക്കത് അഭിമാനത്തോടെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കാം. ഇത് വലിയ വിജയമാണ്.

സ്രോതസ്സുകൾ

• Thenmala – India’s first planned Ecotourism destination, Kollam — Kerala Tourism Official Portal
• Thenmala Ecotourism: An Analysis of Community-Based Tourism and Conservation — ResearchGate Scientific Analysis
• Thenmala Ecotourism: Zoning, Adventure, and Culture Zones in Western Ghats — Kerala Tourism Resource Guide
• Thenmala Trip: Kerala’s Peaceful Nature Escape and Shendurney Sanctuary — Kerala Travel & Wildlife Review