ഷോപ്പ് ലോഗിൻ
ശ്രീചിത്ര ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ ബയോമെഡിക്കൽ ടെക്നോളജി വിംഗിൽ വികസിപ്പിച്ച മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾ
ആരോഗ്യം

കേരളത്തിലെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വ്യവസായവും ശ്രീചിത്രയുടെ മുന്നേറ്റവും: ഇന്ത്യയുടെ മെഡ്‌ടെക് വിപ്ലവത്തിന് തിരുവനന്തപുരത്തുനിന്ന് തുടക്കം

· ധ്വനി

ഉള്ളടക്കം
  1. 1. ഡോ. എം.എസ്. വല്യത്താന്റെ ദർശനവും ശ്രീചിത്രയുടെ വിപ്ലവവും
  2. 2. മെഡ്സ്പാർക്ക്: തോന്നയ്ക്കലിലെ ആഗോള മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് പാർക്ക്
  3. 3. കേരളത്തിലെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വ്യവസായം നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും സാധ്യതകളും
  4. 4. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും പോയിന്റ്-ഓഫ്-കെയർ ഡയഗ്നോസ്റ്റിക്സും
  5. 5. ബയോമെറ്റീരിയൽ ഗവേഷണവും ബയോകോമ്പാറ്റിബിലിറ്റി ടെസ്റ്റിംഗും
  6. 6. ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനും മുന്നിലുള്ള സാധ്യതകൾ
  7. 7. നയപരമായ ഇടപെടലുകളും മുന്നോട്ടുള്ള വഴികളും
  8. ഉപസംഹാരം
  9. സ്രോതസ്സുകൾ

ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ ഔഷധ നിർമ്മാതാക്കളിൽ ഒന്നായി ഇന്ത്യ അറിയപ്പെടുമ്പോഴും, രോഗനിർണ്ണയത്തിനും ചികിത്സയ്ക്കും അത്യന്താപേക്ഷിതമായ മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളുടെ (Medical Devices) കാര്യത്തിൽ രാജ്യം ഇന്നും 75 മുതൽ 80 ശതമാനം വരെ ഇറക്കുമതിയെയാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്. വർഷംതോറും 65,000 കോടിയിലധികം രൂപയുടെ അത്യാധുനിക മെഡിക്കൽ സാങ്കേതികവിദ്യകളാണ് വിദേശരാജ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇന്ത്യ വാങ്ങിക്കൂട്ടുന്നത്. എന്നാൽ ഈ കടുത്ത ഇറക്കുമതി ആശ്രിതത്വത്തിന് നടുവിലും സ്വന്തം ശാസ്ത്ര പ്രതിഭയും ഗവേഷണ മികവും കൊണ്ട് തദ്ദേശീയമായി ലോകോത്തര മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾ നിർമ്മിച്ച് ഇന്ത്യയ്ക്ക് തന്നെ മാതൃകയാവുകയാണ് ദൈവത്തിന്റെ സ്വന്തം നാട്. കേരളത്തിലെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വ്യവസായം ഇന്ന് രാജ്യത്തിന്റെ മൊത്തം ആഭ്യന്തര മെഡിക്കൽ സാങ്കേതികവിദ്യാ ഉൽപ്പാദനത്തിന്റെ 20 മുതൽ 25 ശതമാനം വരെ സംഭാവന ചെയ്യുന്ന വൻ ശക്തിയായി വളർന്നിരിക്കുന്നു.

തിരുവനന്തപുരത്തെ ശ്രീചിത്ര തിരുനാൾ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഫോർ മെഡിക്കൽ സയൻസസ് ആൻഡ് ടെക്നോളജി (SCTIMST) എന്ന കേന്ദ്ര ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പിന് കീഴിലുള്ള ദേശീയ പ്രാധാന്യമുള്ള സ്ഥാപനമാണ് (Institution of National Importance) ഈ നിശ്ശബ്ദ വിപ്ലവത്തിന്റെ ചാലകശക്തി. പരേതനായ പ്രശസ്ത ഹൃദയശസ്ത്രക്രിയാ വിദഗ്ദ്ധൻ ഡോ. എം.എസ്. വല്യത്താന്റെ (Dr. M.S. Valiathan) ദീർഘവീക്ഷണത്തിൽ വിരിഞ്ഞ ശ്രീചിത്രയുടെ ബയോമെഡിക്കൽ ടെക്നോളജി വിംഗ് (Biomedical Technology Wing), ഇന്ത്യയിലെ ആദ്യത്തെ കൃത്രിമ ഹൃദയ വാൽവ് (Artificial Heart Valve), ഡിസ്പോസിബിൾ ബ്ലഡ് ബാഗുകൾ (Blood Bags), ഹൈഡ്രോസെഫാലസ് ഷണ്ട് (Hydrocephalus Shunt), ഓക്സിജനേറ്ററുകൾ എന്നിവ വികസിപ്പിച്ച് മെഡിക്കൽ സയൻസിലും വ്യവസായത്തിലും ചരിത്രം കുറിച്ചു. ഗവേഷണശാലകളിൽ വിരിയുന്ന കണ്ടെത്തലുകളെ കേവലം പ്രബന്ധങ്ങളിൽ ഒതുക്കാതെ വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനത്തിലേക്ക് (Technology Commercialisation) മാറ്റിയെടുക്കുന്ന അപൂർവ്വമായൊരു സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യമാണ് കേരളം പടുത്തുയർത്തിയത്.

ഇന്ന് ആ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ കരുത്തിൽ, തിരുവനന്തപുരത്തെ തോന്നയ്ക്കലിലുള്ള ബയോ 360 ലൈഫ് സയൻസസ് പാർക്കിൽ (Bio 360 Life Sciences Park) ഇന്ത്യയിലെ തന്നെ ഏറ്റവും സമഗ്രമായ മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് പാർക്കുകളിൽ ഒന്നായ ‘മെഡ്സ്പാർക്ക്’ (MedSpark) യാഥാർത്ഥ്യമാക്കിക്കൊണ്ട് കേരളം അടുത്ത ഘട്ടത്തിലേക്ക് കുതിക്കുകയാണ്. സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾക്കും ആഗോള കമ്പനികൾക്കും പ്രോട്ടോടൈപ്പിംഗ്, ക്ലിനിക്കൽ ട്രയലുകൾ, ഗുണനിലവാര പരിശോധന, വ്യാവസായിക ഉൽപ്പാദനം എന്നിവ ഒരൊറ്റ കുടക്കീഴിൽ ലഭ്യമാക്കുന്ന ഈ പദ്ധതി, മെഡ്‌ടെക് (MedTech) മേഖലയിലെ ഏഷ്യയിലെ തന്നെ പ്രധാന കേന്ദ്രമായി കേരളത്തെ മാറ്റാൻ ലക്ഷ്യമിടുന്നു. ഉയർന്ന സാക്ഷരതയും ശക്തമായ പൊതുജനാരോഗ്യ ശൃംഖലയും ഗവേഷണ സ്ഥാപനങ്ങളും ഒത്തുചേരുന്ന കേരളത്തിന് മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വിപണിയിൽ സൃഷ്ടിക്കാൻ കഴിയുന്ന മുന്നേറ്റങ്ങൾ സമഗ്രമായി പരിശോധിക്കേണ്ടതുണ്ട്.

1. ഡോ. എം.എസ്. വല്യത്താന്റെ ദർശനവും ശ്രീചിത്രയുടെ വിപ്ലവവും

ഇന്ത്യൻ മെഡിക്കൽ സാങ്കേതികവിദ്യയുടെ ചരിത്രം പരിശോധിച്ചാൽ ഡോ. എം.എസ്. വല്യത്താൻ എന്ന കർമ്മയോഗിയെ മാറ്റിനിർത്തി ഒരു വരി പോലും എഴുതാനാവില്ല. 1970-കളുടെ മധ്യത്തിൽ അന്നത്തെ കേരള മുഖ്യമന്ത്രി സി. അച്യുതമേനോന്റെ ക്ഷണപ്രകാരം തിരുവനന്തപുരത്ത് ശ്രീചിത്ര ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ അമരക്കാരനായി എത്തിയ വല്യത്താൻ, രോഗികളെ ചികിത്സിക്കുന്നതിനൊപ്പം അവർക്കാവശ്യമായ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ തദ്ദേശീയമായി നിർമ്മിക്കേണ്ടതിന്റെ ആവശ്യകത തിരിച്ചറിഞ്ഞു. ദി ന്യൂ ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് (The New Indian Express) റിപ്പോർട്ട് ചെയ്യുന്നതനുസരിച്ച്, വിദേശത്ത് നിന്ന് ഇറക്കുമതി ചെയ്യുന്ന കൃത്രിമ ഹൃദയ വാൽവുകൾ വാങ്ങാൻ പണമില്ലാതെ സാധാരണക്കാരായ ഹൃദ്രോഗികൾ മരണത്തിന് കീഴടങ്ങുന്നത് കണ്ട വേദനയിൽ നിന്നാണ് തദ്ദേശീയ വാൽവ് നിർമ്മിക്കാനുള്ള ദൗത്യം അദ്ദേഹം ഏറ്റെടുത്തത്.

പൂജപ്പുരയിലെ സതീഷ് ധവാൻ ബയോമെഡിക്കൽ ടെക്നോളജി വിംഗിൽ മെറ്റലർജിസ്റ്റുകൾ, പോളിമർ ശാസ്ത്രജ്ഞർ, ക്ലിനിക്കൽ വിദഗ്ദ്ധർ എന്നിവരെ അണിനിരത്തി അദ്ദേഹം നടത്തിയ ഗവേഷണങ്ങൾ ഒടുവിൽ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ‘ചിത്ര-ടി.ടി.കെ ടിൽറ്റിംഗ് ഡിസ്ക് ഹൃദയ വാൽവ്’ (Chitra-TTK Heart Valve) എന്ന അത്ഭുതത്തിന് ജന്മം നൽകി. കൃത്രിമ വാൽവുകൾ മനുഷ്യശരീരത്തിലെ രക്തവുമായി സമ്പർക്കത്തിൽ വരുമ്പോൾ കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കാൻ ആവശ്യമായ പൈറോലൈറ്റിക് കാർബൺ (Pyrolytic Carbon) കോട്ടിംഗും അത്യധികം കാഠിന്യമുള്ള അലോയ് റിംഗും പൂർണ്ണമായും ഇന്ത്യയിൽ തന്നെ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തു. പ്രസ്സ് ഇൻഫർമേഷൻ ബ്യൂറോ (PIB) പുറത്തുവിട്ട വിവരങ്ങൾ പ്രകാരം, 1.5 ലക്ഷത്തിലധികം രോഗികളിലാണ് ചിത്ര വാൽവുകൾ വിജയകരമായി ഘടിപ്പിച്ചിട്ടുള്ളത്. വിദേശ വാൽവുകളുടെ മൂന്നിലൊന്ന് വിലയിൽ ഇത് സാധാരണക്കാർക്ക് ലഭ്യമാക്കാൻ സാധിച്ചു എന്നത് ഇന്ത്യൻ ആരോഗ്യമേഖലയിലെ ഏറ്റവും വലിയ വിപ്ലവങ്ങളിലൊന്നാണ്.

വാൽവുകൾക്ക് പുറമെ, രക്തം ശേഖരിക്കുന്നതിനായി ഇന്ത്യ ആദ്യമായി ഉപയോഗിച്ച ഡിസ്പോസിബിൾ ബ്ലഡ് ബാഗുകളുടെ സാങ്കേതികവിദ്യയും ശ്രീചിത്രയാണ് വികസിപ്പിച്ചത്. ചില്ലുകുപ്പികളിൽ രക്തം സൂക്ഷിച്ചിരുന്ന പഴയ രീതിയിൽ നിന്ന് അണുവിമുക്തമായ പോളിമർ ബാഗുകളിലേക്കുള്ള മാറ്റം രക്തപ്പകർച്ചാരംഗത്ത് രോഗപ്പകർച്ച പൂർണ്ണമായി തടഞ്ഞു. ഈ സാങ്കേതികവിദ്യ വ്യവസായിയായ സി. ബാലഗോപാലിന്റെ പെൻപോൾ (Penpol) എന്ന സംരംഭത്തിന് കൈമാറുകയും, പിന്നീട് ഇത് ജാപ്പനീസ് ഭീമനായ ടെറുമോ കോർപ്പറേഷനുമായി (Terumo Corporation) ചേർന്ന് ടെറുമോ പെൻപോൾ (Terumo Penpol) ആയി മാറുകയും ചെയ്തു. ഇന്ന് ലോകത്തിലെ തന്നെ ഏറ്റവും വലിയ ബ്ലഡ് ബാഗ് നിർമ്മാതാക്കളിൽ ഒന്നായി തിരുവനന്തപുരം മാറിയതിന് പിന്നിൽ ശ്രീചിത്രയുടെ ഈ ഗവേഷണ അടിത്തറയാണ്.

ഇതിനുപുറമെ, നവജാതശിശുക്കളിലും മുതിർന്നവരിലും തലച്ചോറിൽ അമിതമായി ദ്രാവകം അടിഞ്ഞുകൂടുന്ന ഹൈഡ്രോസെഫാലസ് (Hydrocephalus) എന്ന മാരകാവസ്ഥയെ ചികിത്സിച്ച് ഭേദമാക്കുന്നതിനുള്ള ‘ചിത്ര ഷണ്ട്’ (Chitra Hydrocephalus Shunt) വികസിപ്പിച്ചെടുത്തതും വലിയൊരു വഴിത്തിരിവായി. വിദേശത്ത് നിന്ന് ലക്ഷങ്ങൾ നൽകി വാങ്ങേണ്ടിയിരുന്ന ഷണ്ടുകൾക്ക് പകരമായി തുച്ഛമായ വിലയിൽ ചിത്ര ഷണ്ടുകൾ ലഭ്യമായതോടെ ദരിദ്രരായ ആയിരക്കണക്കിന് കുഞ്ഞുങ്ങളുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ സാധിച്ചു. കൃത്രിമ രക്തക്കുഴലുകളായ വാസ്കുലർ ഗ്രാഫ്റ്റുകൾ (Vascular Grafts), കൃത്രിമ അസ്ഥി മാറ്റിവെക്കലിനുള്ള ബയോ-സെറാമിക് അസ്ഥി ഗ്രാഫ്റ്റുകൾ (Bio-ceramic Bone Grafts), ദന്തചികിത്സയ്ക്കുള്ള പ്രത്യേക കോമ്പോസിറ്റുകൾ എന്നിവയെല്ലാം ശ്രീചിത്രയുടെ ശാസ്ത്ര പ്രതിഭയിൽ നിന്ന് പിറവിയെടുത്ത അത്ഭുതങ്ങളാണ്.

2. മെഡ്സ്പാർക്ക്: തോന്നയ്ക്കലിലെ ആഗോള മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് പാർക്ക്

ശ്രീചിത്ര നൽകിയ ഗവേഷണ അടിത്തറയെ അത്യാധുനിക വ്യവസായ ശൃംഖലയാക്കി പരിവർത്തനം ചെയ്യുക എന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെയാണ് കേരള സംസ്ഥാന വ്യവസായ വികസന കോർപ്പറേഷനും (KSIDC) ശ്രീചിത്രയും കൈകോർത്ത് ‘മെഡ്സ്പാർക്ക്’ (MedSpark) പദ്ധതിക്ക് രൂപം നൽകിയത്. തിരുവനന്തപുരം തോന്നയ്ക്കലിലെ ബയോ 360 ലൈഫ് സയൻസസ് പാർക്കിൽ (BIO 360 Life Sciences Park) ഒമ്പത് ഏക്കറിലധികം വിസ്തൃതിയിലാണ് ഈ മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് പാർക്ക് പൂർണ്ണ സജ്ജമാകുന്നത്. കേന്ദ്ര സർക്കാരിന്റെ ശാസ്ത്ര സാങ്കേതിക വകുപ്പിന്റെയും ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽസ് വകുപ്പിന്റെയും പിന്തുണയും ഈ പദ്ധതിക്കുണ്ട്.

മെഡ്സ്പാർക്കിന്റെ ഏറ്റവും വലിയ സവിശേഷത അത് ചെറുകിട സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾക്കും നിർമ്മാതാക്കൾക്കും നൽകുന്ന പൊതു സൗകര്യങ്ങളാണ് (Common Facility Centre – CFC). ഒരു മെഡിക്കൽ ഉപകരണം വികസിപ്പിക്കുമ്പോൾ ഏറ്റവും വലിയ കടമ്പ അതിന്റെ പ്രോട്ടോടൈപ്പിംഗും അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരത്തിലുള്ള ലാബ് പരിശോധനകളുമാണ്. കോടിക്കണക്കിന് രൂപ വിലമതിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ സ്വന്തമായി വാങ്ങാൻ ചെറുകിട കമ്പനികൾക്ക് കഴിയില്ല. മെഡ്സ്പാർക്കിൽ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന അത്യാധുനിക മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് ടെസ്റ്റിംഗ് ആന്റ് ഇവാലുവേഷൻ സെന്റർ (Testing & Evaluation Centre), മൃഗങ്ങളിൽ പരീക്ഷണം നടത്തുന്നതിനുള്ള ലാർജ് അനിമൽ ഫെസിലിറ്റി (Pre-clinical Animal Facility), 3D ബയോപ്രിന്റിംഗ്, ഇലക്ട്രോമാഗ്നറ്റിക് കോംപാറ്റിബിലിറ്റി (EMC/EMI) ലാബുകൾ എന്നിവ സംരംഭകർക്ക് വാടക അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഉപയോഗിക്കാൻ സാധിക്കുന്നു.

ഇത് ഉൽപ്പന്ന വികസനത്തിനുള്ള ചെലവ് പത്തിലൊന്നായി കുറയ്ക്കുകയും വിപണിയിലെത്തിക്കാനുള്ള സമയം പകുതിയായി ചുരുക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ലൈഫ് സയൻസസ് പാർക്കിൽ ഇതിനകം 22-ലധികം കമ്പനികൾ തങ്ങളുടെ ഗവേഷണ-നിർമ്മാണ യൂണിറ്റുകൾ ആരംഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ഇൻക്യുബേഷൻ സൗകര്യങ്ങൾ, ക്ലീൻ റൂം ഫെസിലിറ്റികൾ (Cleanrooms Class 10,000 & 100,000), പേറ്റന്റ് ഫയലിംഗ് സെല്ലുകൾ എന്നിവയും മെഡ്സ്പാർക്കിൽ സജ്ജീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. സംരംഭകർക്ക് ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ആവശ്യമായ മൂലധന സഹായം നൽകുന്നതിനായി കെ.എസ്.ഐ.ഡി.സി പ്രത്യേക സീഡ് ഫണ്ട് വായ്പകളും പലിശ ഇളവുകളും അനുവദിക്കുന്നുണ്ട്. ഇത് പ്രവാസി മലയാളികളായ ബയോമെഡിക്കൽ വിദഗ്ദ്ധരെ സ്വന്തം നാട്ടിൽ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ തുടങ്ങാൻ വലിയ തോതിൽ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

3. കേരളത്തിലെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വ്യവസായം നേരിടുന്ന വെല്ലുവിളികളും സാധ്യതകളും

കേരളത്തിൽ നിലവിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന മെഡിക്കൽ ഉപകരണ നിർമ്മാണ സ്ഥാപനങ്ങൾ പലതും ആഗോളതലത്തിൽ തന്നെ പ്രശസ്തമാണ്. ടെറുമോ പെൻപോളിന് പുറമെ, ഇൻ വിട്രോ ഡയഗ്നോസ്റ്റിക്സിൽ (In-vitro Diagnostics) വിപ്ലവം സൃഷ്ടിച്ച കൊച്ചി ആസ്ഥാനമായ അഗാപ്പെ ഡയഗ്നോസ്റ്റിക്സ് (Agappe Diagnostics), ഗർഭനിരോധന ഉറകളും മെഡിക്കൽ സർജിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളും നിർമ്മിക്കുന്ന കേന്ദ്ര പൊതുമേഖലാ സ്ഥാപനമായ എച്ച്.എൽ.എൽ ലൈഫ് കെയർ (HLL Lifecare), നിപ്രോ മെഡിക്കൽ (Nipro), പെർഫ്യൂഷൻ സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിപ്പിക്കുന്ന സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ എന്നിവ കേരളത്തിന്റെ വ്യവസായ ഭൂമികയെ സമ്പന്നമാക്കുന്നു. സംസ്ഥാനത്ത് രൂപീകരിക്കപ്പെട്ട കേരള മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് ഇൻഡസ്ട്രി അസോസിയേഷൻ (KMDIA) ഈ രംഗത്തെ കമ്പനികളുടെ കൂട്ടായ്മയായി പ്രവർത്തിച്ചുകൊണ്ട് വ്യവസായ-സർക്കാർ നയരൂപീകരണങ്ങളിൽ നിർണ്ണായക പങ്കുവഹിക്കുന്നു.

എങ്കിലും, അതിവേഗം വളരുന്ന ഈ വ്യവസായം പല സങ്കീർണ്ണമായ വെല്ലുവിളികളും നേരിടുന്നുണ്ട്. ഒന്നാമതായി, മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾക്കുള്ള അന്താരാഷ്ട്ര റെഗുലേറ്ററി മാനദണ്ഡങ്ങളാണ് (Regulatory Standards). സെൻട്രൽ ഡ്രഗ്സ് സ്റ്റാൻഡേർഡ് കൺട്രോൾ ഓർഗനൈസേഷൻ (CDSCO) പുറപ്പെടുവിച്ചിട്ടുള്ള മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് റൂൾസ് (MDR 2017) അനുസരിച്ച് ഉയർന്ന റിസ്കുള്ള ഉപകരണങ്ങൾക്ക് (Class C & Class D) കർശനമായ ക്ലിനിക്കൽ ട്രയലുകളും സർട്ടിഫിക്കേഷനുകളും ആവശ്യമാണ്. യൂറോപ്യൻ യൂണിയന്റെ സി.ഇ മാർക്കിംഗും (CE Marking) യു.എസ് എഫ്.ഡി.എ (US FDA) അംഗീകാരവും നേടിയെടുക്കാൻ വർഷങ്ങളുടെ കാത്തിരിപ്പും ഭീമമായ സാമ്പത്തികച്ചെലവും വേണ്ടിവരുന്നു.

രണ്ടാമതായി, അസംസ്കൃത വസ്തുക്കളുടെ ഇറക്കുമതിയാണ്. മെഡിക്കൽ ഗ്രേഡ് ടൈറ്റാനിയം, ബയോ-കംപാറ്റിബിൾ പോളിമറുകൾ, മെഡിക്കൽ സിലിക്കൺ എന്നിവ ഇന്നും വലിയ തോതിൽ വിദേശത്തുനിന്ന് കൊണ്ടുവരേണ്ടിവരുന്നു. ആഗോള വിതരണ ശൃംഖലയിലെ തടസ്സങ്ങൾ പലപ്പോഴും ഉൽപ്പാദനത്തെ ബാധിക്കുന്നു. മൂന്നാമതായി, വൻകിട മൾട്ടിനാഷണൽ കമ്പനികളിൽ നിന്നുള്ള (MNCs) വിപണി മത്സരമാണ്. മെഡ്‌ട്രോണിക് (Medtronic), ജോൺസൺ ആൻഡ് ജോൺസൺ (Johnson & Johnson), അബട്ട് (Abbott), സീമെൻസ് ഹെൽത്ത്‌നിയേഴ്സ് (Siemens Healthineers) തുടങ്ങിയ ബഹുരാഷ്ട്ര കുത്തകകൾ ഇന്ത്യൻ ആശുപത്രി വിപണിയെ ശക്തമായി സ്വാധീനിച്ചിരിക്കുന്നതിനാൽ, ഇന്ത്യൻ നിർമ്മിത ഉപകരണങ്ങൾക്ക് ആശുപത്രികളിൽ ഇടംപിടിക്കാൻ വലിയ പോരാട്ടം നടത്തേണ്ടിവരുന്നു.

നാലാമതായി, വില നിയന്ത്രണ നയങ്ങളും ആശുപത്രികളുടെ ട്രേഡ് മാർജിനുകളുമാണ് മറ്റൊരു വലിയ വെല്ലുവിളി. നാഷണൽ ഫാർമസ്യൂട്ടിക്കൽ പ്രൈസിംഗ് അതോറിറ്റി (NPPA) കാർഡിയാക് സ്റ്റെന്റുകൾക്കും കാൽമുട്ട് മാറ്റിവെക്കൽ ഇംപ്ലാന്റുകൾക്കും ഏർപ്പെടുത്തിയ വില പരിധി രോഗികൾക്ക് വലിയ ആശ്വാസമായെങ്കിലും, നിർമ്മാതാക്കൾക്കുള്ള ലാഭവിഹിതം ചുരുങ്ങി. കൂടാതെ, സ്വകാര്യ ആശുപത്രികൾ തദ്ദേശീയ കമ്പനികളുടെ തുച്ഛവിലയുള്ള ഉപകരണങ്ങൾക്ക് പകരം ഉയർന്ന കമ്മീഷൻ ലഭിക്കുന്ന വിദേശ ബ്രാൻഡുകൾക്ക് മുൻഗണന നൽകുന്ന പ്രവണത പ്രാദേശിക നിർമ്മാതാക്കളുടെ വളർച്ചയെ പിന്നോട്ടടിക്കുന്നുണ്ട്. ട്രേഡ് മാർജിൻ യുക്തിസഹമാക്കൽ (Trade Margin Rationalisation) നടപ്പിലാക്കണമെന്നത് വ്യവസായ മേഖലയുടെ പ്രധാന ആവശ്യമാണ്.

4. ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസും പോയിന്റ്-ഓഫ്-കെയർ ഡയഗ്നോസ്റ്റിക്സും

പരമ്പരാഗത ശസ്ത്രക്രിയാ ഉപകരണങ്ങളിൽ നിന്ന് മാറി ഡിജിറ്റൽ ഹെൽത്തിലേക്കും (Digital Health) ആർട്ടിഫിഷ്യൽ ഇന്റലിജൻസ് (AI) അധിഷ്ഠിത മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളിലേക്കും കേരളത്തിലെ സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾ അതിവേഗം ചുവടുമാറുകയാണ്. ശ്രീചിത്രയുടെ ടിംസ് ടെക്നോളജി ബിസിനസ് ഇൻക്യുബേറ്ററിലും (TIMed) കേരള സ്റ്റാർട്ടപ്പ് മിഷനിലും (KSUM) ഇൻക്യുബേറ്റ് ചെയ്യപ്പെട്ട നിരവധി യുവ സംരംഭങ്ങൾ അത്യാധുനിക പോയിന്റ്-ഓഫ്-കെയർ (Point-of-Care Testing) ഉപകരണങ്ങൾ വികസിപ്പിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്.

ഗ്രാമീണ മേഖലകളിലെ പ്രൈമറി ഹെൽത്ത് സെന്ററുകളിൽ വെച്ചുതന്നെ ഏതാനും മിനിറ്റുകൾക്കുള്ളിൽ കാർഡിയാക് ബയോമാർക്കറുകൾ (Cardiac Biomarkers) കണ്ടെത്താൻ സഹായിക്കുന്ന ഹാൻഡ്‌ഹെൽഡ് ഉപകരണങ്ങൾ, പ്രമേഹ രോഗികൾക്ക് രക്തമെടുക്കാതെ തന്നെ ഷുഗർ നില പരിശോധിക്കാൻ കഴിയുന്ന നോൺ-ഇൻവേസിവ് ഗ്ലൂക്കോമീറ്ററുകൾ, സ്തനാർബുദം പ്രാരംഭ ഘട്ടത്തിൽ തന്നെ സ്ക്രീൻ ചെയ്യാൻ സഹായിക്കുന്ന തെർമൽ ഇമേജിംഗ് ക്യാമറകൾ എന്നിവ ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഡിജിറ്റൽ സ്റ്റെതസ്കോപ്പുകളും റിമോട്ട് പേഷ്യന്റ് മോണിറ്ററിംഗ് സംവിധാനങ്ങളും വഴി മലയോര ഗ്രാമങ്ങളിലെ രോഗികളെ നഗരങ്ങളിലെ സ്പെഷ്യലിസ്റ്റ് ഡോക്ടർമാരുമായി ബന്ധിപ്പിക്കാൻ ഇത്തരം ഉപകരണങ്ങൾക്ക് സാധിക്കുന്നു.

അഗാപ്പെ ഡയഗ്നോസ്റ്റിക്സ് വികസിപ്പിച്ച ‘മിസ്പ കൗണ്ട്’ (Mispa Count) പോലുള്ള തദ്ദേശീയ ബ്ലഡ് സെൽ കൗണ്ടറുകൾ വിദേശ ഉപകരണങ്ങളുടെ പകുതി വിലയ്ക്കാണ് ഇന്ത്യൻ ക്ലിനിക്കുകളിൽ ലഭ്യമാക്കുന്നത്. സോഫ്റ്റ്‌വെയർ രംഗത്തെ കേരളത്തിന്റെ കരുത്തും ഇലക്ട്രോണിക്സ് നിർമ്മാണവും സംയോജിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ‘മെഡ്‌ടെക് ഹാർഡ്‌വെയർ + എഐ’ എന്ന സംയോജിത മാതൃക നിർമ്മിക്കാൻ കേരളത്തിലെ എഞ്ചിനീയറിംഗ് പ്രതിഭകൾക്ക് സാധിക്കുന്നുണ്ട്.

5. ബയോമെറ്റീരിയൽ ഗവേഷണവും ബയോകോമ്പാറ്റിബിലിറ്റി ടെസ്റ്റിംഗും

മനുഷ്യശരീരത്തിനുള്ളിൽ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കേണ്ട ഇംപ്ലാന്റുകളുടെ നിർമ്മാണത്തിൽ ഏറ്റവും സങ്കീർണ്ണമായ ഒന്നാണ് ബയോകോമ്പാറ്റിബിലിറ്റി (Biocompatibility). ശരീരം ബാഹ്യവസ്തുവിനെ തിരസ്കരിക്കാതിരിക്കാനും (Tissue Rejection), രക്തം കട്ടപിടിക്കാതിരിക്കാനും, അണുബാധകൾ ഉണ്ടാകാതിരിക്കാനും പ്രത്യേക ബയോമെറ്റീരിയലുകൾ ആവശ്യമാണ്. ശ്രീചിത്ര ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിലെ ബയോമെറ്റീരിയൽ സയൻസ് ഡിവിഷൻ (Biomaterial Science and Technology) വികസിപ്പിച്ചെടുത്ത അത്യാധുനിക പോളിമറുകളും ഹൈഡ്രോജെല്ലുകളും (Hydrogels) രക്തസ്രാവം തടയുന്നതിനുള്ള ഫൈബ്രിൻ ഗ്ലൂവും (Fibrin Glue) അന്താരാഷ്ട്ര നിലവാരം പുലർത്തുന്നവയാണ്.

മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളുടെ ടോക്സിക്കോളജി പരിശോധനകൾ, ജനിതക വ്യതിയാനങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നുണ്ടോ എന്നറിയാനുള്ള ജെനോടോക്സിസിറ്റി ടെസ്റ്റുകൾ (Genotoxicity Tests), ഗാമാ റേഡിയേഷൻ വഴിയുള്ള അണുനശീകരണം (Radiation Sterilization) എന്നിവ നടത്തുന്നതിൽ ഏഷ്യയിലെ തന്നെ പ്രമുഖ കേന്ദ്രങ്ങളിലൊന്നാണ് തിരുവനന്തപുരത്തെ ശ്രീചിത്ര ലാബുകൾ. ISO 13485, ISO 10993 അന്താരാഷ്ട്ര മാനദണ്ഡങ്ങൾ അനുസരിച്ചുള്ള സർട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ നേടാൻ ഇന്ത്യൻ കമ്പനികൾക്ക് മുൻപ് വിദേശ ലാബുകളെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്ന് കേരളത്തിലെ ഈ ആവാസവ്യവസ്ഥയിലൂടെ സ്വന്തം നാട്ടിൽ തന്നെ വളരെ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ പരിശോധനകൾ പൂർത്തിയാക്കാൻ സാധിക്കുന്നു. ഇത് നിർമ്മാതാക്കൾക്ക് ലക്ഷക്കണക്കിന് ഡോളറിന്റെ വിദേശനാണ്യം ലാഭിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നുണ്ട്.

6. ഇന്ത്യയ്ക്കും കേരളത്തിനും മുന്നിലുള്ള സാധ്യതകൾ

ഇന്ത്യൻ ആരോഗ്യമേഖലയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങളുടെ തദ്ദേശീയ നിർമ്മാണം കേവലം ഒരു വ്യാവസായിക ലക്ഷ്യം മാത്രമല്ല, ദേശീയ ആരോഗ്യ സുരക്ഷയുടെ (National Health Security) പ്രശ്നം കൂടിയാണ്. മെഡിക്കൽ ബയർ (Medical Buyer) ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നത് പോലെ, കോവിഡ് മഹാമാരിയുടെ സമയത്ത് വെന്റിലേറ്ററുകൾക്കും ഓക്സിജനേറ്ററുകൾക്കും വേണ്ടി ലോകം മുഴുവൻ നെട്ടോട്ടമോടിയപ്പോൾ, സ്വന്തമായി ഉൽപ്പാദന ശേഷിയുള്ള രാജ്യങ്ങൾക്ക് മാത്രമേ തങ്ങളുടെ ജനങ്ങളുടെ ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ സാധിച്ചുള്ളൂ. കേന്ദ്ര സർക്കാർ പ്രഖ്യാപിച്ച ‘നാഷണൽ മെഡിക്കൽ ഡിവൈസസ് പോളിസി’ (National Medical Devices Policy) വഴി 2030-ഓടെ ഇന്ത്യൻ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വിപണിയെ 50 ബില്യൺ ഡോളറിലേക്ക് (നാല് ലക്ഷം കോടി രൂപ) ഉയർത്താനാണ് ലക്ഷ്യമിടുന്നത്.

ഈ ദേശീയ ലക്ഷ്യത്തിൽ കേരളത്തിന് മുൻനിര സ്ഥാനം വഹിക്കാൻ കഴിയും. ഉയർന്ന പരിസ്ഥിതി മലിനീകരണമില്ലാത്ത, വിജ്ഞാനാധിഷ്ഠിതമായ (Knowledge Economy) വ്യവസായങ്ങൾ മാത്രമേ ഭൂവിസ്തൃതി കുറഞ്ഞതും ജനസാന്ദ്രതയേറിയതുമായ കേരളത്തിന് അനുയോജ്യമാകൂ. മെഡിക്കൽ ഡിവൈസ് നിർമ്മാണം കൃത്യമായി ഈ മാനദണ്ഡങ്ങൾക്ക് ഇണങ്ങുന്ന ഒന്നാണ്. കുറഞ്ഞ ഭൂമിയിൽ ഉയർന്ന മൂല്യവർദ്ധിത ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കാൻ ഇതിലൂടെ സാധിക്കുന്നു. സംസ്ഥാനത്തെ മികച്ച എഞ്ചിനീയറിംഗ്, മെഡിക്കൽ കോളേജുകളിൽ നിന്ന് പുറത്തിറങ്ങുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ബിരുദധാരികൾക്ക് ഉയർന്ന ശമ്പളമുള്ള ബയോമെഡിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗ് തൊഴിലവസരങ്ങൾ നൽകാൻ ഈ മേഖലയ്ക്ക് കഴിയും.

കൂടാതെ, കൊച്ചി-ബെംഗളൂരു വ്യാവസായിക ഇടനാഴിയും (Kochi-Bengaluru Industrial Corridor), വിഴിഞ്ഞം അന്താരാഷ്ട്ര തുറമുഖവും (Vizhinjam Port) പൂർണ്ണതോതിൽ പ്രവർത്തനക്ഷമമാകുന്നതോടെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾ ആഫ്രിക്കൻ, മിഡിൽ ഈസ്റ്റ്, യൂറോപ്യൻ വിപണികളിലേക്ക് എളുപ്പത്തിൽ കയറ്റുമതി ചെയ്യാനുള്ള സുവർണ്ണാവസരമാണ് കേരളത്തിന് മുന്നിൽ തുറക്കപ്പെടുന്നത്. കേരളത്തിൽ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്ന ഗ്ലൂക്കോമീറ്ററുകൾ, ടെസ്റ്റിംഗ് കിറ്റുകൾ, ശസ്ത്രക്രിയാ ബ്ലേഡുകൾ, ഡിസ്പോസിബിൾ ഉപകരണങ്ങൾ എന്നിവ ആഗോളതലത്തിൽ തന്നെ വലിയ ഡിമാൻഡുള്ളവയാണ്.

വികസ്വര രാജ്യങ്ങളിലേക്കുള്ള മെഡിക്കൽ സാങ്കേതികവിദ്യാ കയറ്റുമതിയിൽ ഇന്ത്യയുടെ ‘ഹെൽത്ത് ഡിപ്ലോമസി’ (Medical Diplomacy) വലിയ പങ്കുവഹിക്കുന്നുണ്ട്. ആഫ്രിക്കൻ രാജ്യങ്ങളിലെയും ലാറ്റിൻ അമേരിക്കയിലെയും പൊതുജനാരോഗ്യ സംവിധാനങ്ങൾക്ക് താങ്ങാനാവുന്ന വിലയിൽ കേരളം നിർമ്മിക്കുന്ന ഉപകരണങ്ങൾ നൽകാൻ സാധിക്കുന്നത് അന്താരാഷ്ട്ര തലത്തിൽ വലിയ സ്വീകാര്യത നൽകും. ലോകാരോഗ്യ സംഘടനയുടെ (WHO) പ്രീ-ക്വാളിഫിക്കേഷൻ (Prequalification) നേടുന്ന കമ്പനികൾക്ക് യു.എൻ ഏജൻസികളുടെ ആഗോള ടെൻഡറുകളിൽ നേരിട്ട് പങ്കെടുക്കാനും കോടിക്കണക്കിന് രൂപയുടെ വിദേശ വരുമാനം നേടാനും സാധിക്കും.

7. നയപരമായ ഇടപെടലുകളും മുന്നോട്ടുള്ള വഴികളും

കേരളം രാജ്യത്തിന്റെ മെഡ്‌ടെക് തലസ്ഥാനമായി മാറണമെങ്കിൽ ഇനിയും ചില സുപ്രധാന നയപരമായ ചുവടുവെപ്പുകൾ അനിവാര്യമാണ്. ഒന്നാമതായി, മെഡിക്കൽ കോളേജുകളെയും എഞ്ചിനീയറിംഗ് സ്ഥാപനങ്ങളെയും വ്യവസായശാലകളുമായി നേരിട്ട് ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ക്ലിനിക്കൽ ട്രയൽ നെറ്റ്വർക്കുകൾ (Clinical Trial Networks) ശക്തിപ്പെടുത്തണം. ഡോക്ടർമാർ ദൈനംദിന ചികിത്സയിൽ നേരിടുന്ന പ്രായോഗിക ബുദ്ധിമുട്ടുകൾ എഞ്ചിനീയർമാരുമായി പങ്കുവെക്കുമ്പോൾ മാത്രമേ പ്രായോഗികമായ പുതിയ ഉപകരണങ്ങൾ പിറവിയെടുക്കൂ.

രണ്ടാമതായി, സർക്കാർ തലത്തിൽ തദ്ദേശീയ മെഡിക്കൽ ഉപകരണങ്ങൾക്ക് സംഭരണ മുൻഗണന (Public Procurement Preference) നൽകണം. കേരളത്തിലെ സർക്കാർ ആശുപത്രികളിലും കാരുണ്യ ഫാർമസികളിലും മെഡിക്കൽ സർവീസസ് കോർപ്പറേഷൻ (KMSCL) വഴി ഉപകരണങ്ങൾ വാങ്ങുമ്പോൾ കേരളത്തിൽ നിർമ്മിക്കുന്ന ഗുണനിലവാരമുള്ള ഉപകരണങ്ങൾക്ക് നിശ്ചിത ശതമാനം മുൻഗണന നൽകുന്നത് പ്രാദേശിക സംരംഭകർക്ക് വലിയ താങ്ങാകും. ചൈനയും ദക്ഷിണ കൊറിയയും തങ്ങളുടെ ആഭ്യന്തര മെഡിക്കൽ വ്യവസായത്തെ വളർത്തിയത് ഇത്തരം സംരക്ഷണ നയങ്ങളിലൂടെയാണ്.

മൂന്നാമതായി, പേറ്റന്റുകൾ സംരക്ഷിക്കുന്നതിനും അന്താരാഷ്ട്ര സർട്ടിഫിക്കേഷനുകൾ നേടുന്നതിനുമുള്ള സബ്‌സിഡികൾ വർദ്ധിപ്പിക്കണം. ഒരു ഉപകരണത്തിന് യു.എസ് എഫ്.ഡി.എ അനുമതി നേടാൻ ഒന്നോ രണ്ടോ കോടി രൂപ വരെ ചെലവ് വരുന്നത് ചെറുകിട സ്റ്റാർട്ടപ്പുകൾക്ക് താങ്ങാനാവില്ല. കിഫ്ബിയും കെ.എസ്.ഐ.ഡി.സിയും ഇതിനായി പ്രത്യേക വെഞ്ചർ ക്യാപിറ്റൽ ഫണ്ടുകൾ (Venture Capital Fund for MedTech) നീക്കിവെക്കണം. തിരുവനന്തപുരത്തെ ശ്രീചിത്രയും തോന്നയ്ക്കലിലെ ലൈഫ് സയൻസസ് പാർക്കും, കൊച്ചിയിലെ ബയോടെക്നോളജി സോണുകളും തമ്മിൽ തടസ്സമില്ലാത്ത ആശയവിനിമയം ഉറപ്പാക്കിക്കൊണ്ട് ഒരു സംയോജിത മെഡ്‌ടെക് ക്ലസ്റ്റർ വികസിപ്പിച്ചെടുക്കാൻ സാധിക്കണം.

നാലാമതായി, ഉയർന്ന വൈദഗ്ധ്യമുള്ള മനുഷ്യവിഭവശേഷിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനായി അക്കാദമിക് രംഗത്ത് സമഗ്രമായ പരിഷ്കാരങ്ങൾ നടപ്പിലാക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഐ.ഐ.ടി പാലക്കാട്, കുസാറ്റ് (CUSAT), ശ്രീചിത്ര, തിരുവനന്തപുരം എഞ്ചിനീയറിംഗ് കോളേജ് (CET) എന്നിവയുമായി സഹകരിച്ച് ബയോമെഡിക്കൽ എഞ്ചിനീയറിംഗിലും ക്ലിനിക്കൽ ഇന്നൊവേഷനിലും പുതിയ ബിരുദാനന്തര കോഴ്സുകൾ ആരംഭിക്കണം. വ്യവസായശാലകളിൽ വിദ്യാർത്ഥികൾക്ക് നേരിട്ട് ഇന്റേൺഷിപ്പ് നൽകുന്നതിലൂടെ സിദ്ധാന്തവും പ്രായോഗിക പരിജ്ഞാനവും ഒത്തുചേരുന്ന പുതിയൊരു എൻജിനീയറിംഗ് തലമുറയെ വാർത്തെടുക്കാൻ സാധിക്കും. ഇത് സംസ്ഥാനത്തെ പ്രതിഭാപലായനം (Brain Drain) തടയാനും മെഡ്‌ടെക് മേഖലയിലേക്ക് വിദേശ നിക്ഷേപങ്ങൾ ആകർഷിക്കാനും സഹായിക്കും.

ഉപസംഹാരം

ഡോ. എം.എസ്. വല്യത്താൻ എന്ന മനുഷ്യസ്നേഹിയായ ശസ്ത്രക്രിയാ വിദഗ്ദ്ധൻ വിതച്ച ഗവേഷണത്തിന്റെ വിത്തുകൾ ഇന്ന് കേരളത്തിൽ പടർന്നുപന്തലിച്ച വന്മരമായി മാറിയിരിക്കുന്നു. സാധാരണക്കാരന്റെ ഹൃദയമിടിപ്പുകൾ നിലച്ചുപോകാതിരിക്കാൻ കുറഞ്ഞ ചെലവിൽ കൃത്രിമ വാൽവുകൾ നൽകിയ ആ കാരുണ്യപൂർണ്ണമായ ശാസ്ത്രപാരമ്പര്യം, ഇന്ന് അത്യാധുനിക മെഡ്സ്പാർക്കിലൂടെയും ഡിജിറ്റൽ ഹെൽത്ത് സ്റ്റാർട്ടപ്പുകളിലൂടെയും പുനർജനിക്കുകയാണ്. ഇറക്കുമതിയുടെ ഭാരത്തിൽ വീർപ്പുമുട്ടുന്ന ഇന്ത്യൻ ആരോഗ്യമേഖലയ്ക്ക് ആശ്വാസമേകാനും, ലോകമെമ്പാടുമുള്ള ദശലക്ഷക്കണക്കിന് രോഗികൾക്ക് ആധുനിക ചികിത്സ പ്രാപ്യമാക്കാനും കേരളത്തിന്റെ മെഡിക്കൽ ഉപകരണ വ്യവസായത്തിന് സാധിക്കും. അറിവിനെ സമ്പത്താക്കി മാറ്റുന്ന വിജ്ഞാന കേരളത്തിന്റെ ഏറ്റവും തിളക്കമുള്ള അടയാളമായി മെഡ്‌ടെക് മേഖല മുന്നേറുക തന്നെ ചെയ്യും. തദ്ദേശീയമായി സാങ്കേതികവിദ്യകൾ വികസിപ്പിച്ച് സ്വയംപര്യാപ്തത കൈവരിക്കുക വഴി ആരോഗ്യമേഖലയിൽ ഒരു പുത്തൻ സ്വാതന്ത്ര്യ പ്രഖ്യാപനമാണ് കേരളം ലോകത്തിന് മുന്നിൽ കാഴ്ചവെക്കുന്നത്.

സ്രോതസ്സുകൾ

അഭിപ്രായം രേഖപ്പെടുത്തുക